HomeNews ArchiveSports NewsSubscriptionsKele'a NewsImages

Fakatokanga mei he Amnesty International Kominiueli´ ki Tonga
fa’u ‘e Mâteni Tapueluelu

KUO tuku atu ‘e he Va’a Fakatau’atâina Fakavaha’apule’anga ‘o e Kominiueli´ (Commonwealth Amnesty International), ha fakatokanga ‘o pehê ‘e ala hoko ha feke’ike’i ‘i hono fakangatangata ko ia e tau’atâina ‘o e lea´ ‘i Tonga.

Ko e fakatokanga eni ‘a e va’a´ ni hili ia hono tali ‘e he Tu’i´, Taufa’âhau Tupou IV, ke liliu e kupu 7 ‘o e Konisitûtone ‘o Tonga´ ‘a ia ko e tau’atâina ‘o e lea´ mo e ongoongo´ ‘aki ha’ane ha’i atu ki ai ha fakataputapu fo’ou ‘e valu.

‘Oku mêmipa foki ‘a Tonga ‘i he Kominiueli´ ‘a ia ‘oku ‘ulu ai e Tu’i Pilitânia´ pea ‘oku kau hono faka’apa’apa’i ‘o e ngaahi tefito’i tui fakatemokâlati´ mo e tau’atâina´ he huitu’a ‘o e kautaha´ ni.

Ne pehê ai ‘e ha taha mei he va’a´ ni, Ced Simpson , ko hono pule’i pehe’i ko ia e tau’atâina ‘o e mîtiaa´ mo e sosaieti sivile´, ‘oku hoko ia ko hono fakailifia’i ‘o e temokâlati´ mo e fakalakalaka´.

Na’a´ ne pehê ko hono tâpuni ‘o e nusipepa tau’atâina´ ‘oku faingata’a ai ke tutupu e ngaahi kulupu ta’efakapule’anga´ pe sôsaieti sivile´ pea ‘oku meimei ko e kamata’anga ia ‘a hono maumau’i lahi ‘o e ngaahi totonu ‘a e tanagata´.

Na’a´ne toe tapou foki ‘oku totonu ke siofi mo tokoni’i ofi ‘e he Va’a Sekelitali ‘o e Kominiueli´ mo e ngaahi fonua he Pasifiki´ ‘a e Pule’anga Tonga´ ‘i he lolotonaga´ ni.

Ko e ongoongo´ ni tukuange atu ia ‘i he Lêtiô Fakavaha’a Pule’anga ‘a Nu’usila´, ‘i he ‘aho 8 ‘o e mâhina ni´ ka kuo toutou faka’ikai’i ‘e he Pule’anga Tonga´ ha’anau fakangatangata ‘a e tau’atâina ‘o e mitiaa´.

‘I ha ongoongo ia ne hâ ‘i he ABC/RSF mo e PINA ‘i he ‘aho 15 ai pê ‘o e mâhina ni´ ne pehê ai ne faka’ikai’i ‘e he Palêmia Le’ole’o´ kuo paasi e lao ki he ngaahi mîtiaa´. ‘Oku ‘ikai fakahâ heni pe kohai e Palêmia Le’ole’o´ ka ‘oku pehê ai ‘oku faka’ikai’i mamafa ‘e he Palêmia Le’ole’o´ ‘oku fakapuliki mei he kakai´ ‘a hono liliu e Konisitûtone ‘o Tonga´ ke fakangatangata ai e tau’atâina ‘o e mîtiaa´. Ne paaki atu foki ‘e he nusipepa´ ni ‘i he ngaahi uike si’i kuo maliu atu´ ‘oku te’eki ke fakahâ faka’ofisiale ‘e he pule’anga´ ‘a e liliu ko ia e Konisitûtone´ ‘i he’enau mitiaa´. Pea ‘i he uike kuo ‘osi´ ne toki hâ ai e Minisitâ Polisi´, Clive Edwards, ‘i he TV Tonga´ ‘o fakahâ ko e liliu e Konisitûtone´ ne paasi ia ‘e Fale Alea´, pea ‘ave mei ai ki he Kapineti´ ‘o paasi kakato ai pea ‘ave mei ai ki he Fakataha Tokoni´ ‘o toe paasi kakato ai pea toki fakamo’oni ai e Tu’i´. ‘Oku ‘uhinga heni ‘a e minisitaa´ kapau na’e ‘i ai ha fo’i tokotaha ‘i he Kapineti´ pe Fakataha Tokoni´ ‘e ta’eloto ki he liliu e Konisitûtone´ ne ‘ikai lava ke paasi he ‘oku tu’utu’uni e Konisitûtone´ kuopau ke nau loto kotokotoa ki ai.

Fakatatau ki he fakamatala kuo ma’u ‘e he nusipepa´ ni ko e fuofua hâ faka’ofisiale ia ha taha ‘i he pule’anga´ ‘o lave ki he liliu fakahisitôlia ki he Konisitûtone ‘o Tonga´, talu hono kâsete’i he ‘aho 21 ‘o e mâhina kuo ‘osi´.

‘I hano faka’eke’eke ‘e he nusipepa´ ni ‘a e Fakafofonga Fika 3 ‘o Tongatapu´, ‘Isileli Pulu, na’a´ ne pehê ‘oku ‘ikai ha ‘uhinga e pehê ne tali kotoa ‘e he Kapineti´ mo e Fakataha Tokoni´ he ko e pule’anga´ pê ia. Ko e kakai ko ia ne ta’eloto ki he liliu´ ne ha’u ia mei he têpile ‘a e Hou’eiki´ mo e Kakai´ ‘i Fale Alea, ka ‘oku ‘ikai ke na kau naua ‘i he Kapineti´ mo e Fakataha Tokoni´.

“’Oku toe mahino pê ‘oku ‘ikai veekeveke e pule’anga´ ke nau talaki faka’ofisiale ‘a e liliu ki he Konisitûtone´ he ‘e ongo atu ia ki muli. Na’e ‘osi fakaanga’i fefeka mai tautolu ‘e muli ‘i hono ta’ofi pê ‘o e Taimi ‘o Tonga´. Ko e fa’ahinga pressure ia ‘oku kalofi ‘e he pule’anga´ ‘aki ‘e nau oloolo lalo´. Ka he ‘ikai foki ke puli ia mei muli,” ko e vakai ia ‘a ‘Isileli´.

“’I he taimi tatau, kuo toe ongo atu foki mo hono teu hopo’i ‘o e pule’anga´ pea ‘oku ‘ikai ke fu’u mahino pe ko e hâ hono iku’anga´. Ne nau ‘ohomu’a foki ‘o paaki he internet hono ta’ofi pê ko ia ‘o e Taimi ‘o Tonga´. Kae hopo’i ia ki mui ‘o ‘ilo ne lele lalo ‘â e fo’i ‘ai ko ia´ pea ‘ikai ai ke nau toe fie paaki hono ola´. Ko e fo’i kaaimu’a ola kovi ia ne nau ako ai he kovi ‘o e ‘oho’ohomu’a´. Pea ‘oku nau lue fakaalaala he taimi´ ni hangê pê ‘oku nau ‘ilo ‘e toe takai tu’a ua mai e hisitôlia´.”

Ka tu’ulâhoko ai pê hono ‘ave ‘e he kau Fakafofonga e Kakai´ ‘a e liliu Konisitûtone´ ke sivi’i fakamaau’anga´ (Judicial Review) kuopau ke fakahoko ia ‘i loto he vaha’a taimi pau mei he ‘aho ne fakahoko ai e tu’utu’uni ko ia´. Ne paasi foki eni ‘i Fale Alea he ‘aho 16 ‘o ‘Okatopa´ pea toki fakamo’oni ki ai e Tu’i´ he ‘aho 21 ‘o Nôvema´. Pea ‘i he’ene tu’u he taimi ni´ ngalingali na’a fakahoko pê ‘a e sivi faka-fakamaau’anga ko eni´ he mâhina ka tu’u´ pê.

Sign up to get Planet Tonga news updates including notification when Taimi Tonga news summary page gets updated:
Your email:
Note: Click on the Subscribe button instead of pressing Enter if you encounter errors.


Home | News Archives | Sports News | Subscriptions | Images

Designed and Hosted by

Other News

- Ko e lelei´ mo e kovi´
Kolomu ‘a Kalafi Moala

- Fakatokanga mei he Amnesty International Kominiueli´ ki Tonga
fa’u ‘e Mâteni Tapueluelu

- Trolley fo‘ou ‘a mala‘e vakapuna
Fa’u ‘e Taina Kami Enoka

- Tâ ‘oku ‘i ai pê fiekaia ‘i Tonga
fa’u ‘e Manu Manuofetoa

- Lekooti mali ‘e 29 ‘i he Tu‘apulelulu´ ‘i Tonga
Fa’u ‘e Taina Kami Enoka

- Mamahi e kakai he ta‘etoka‘i nautolu ‘e he Tu‘i´ mo e Pule‘anga´
Fa’u ‘e Taina Kami Enoka

- Fiu kumi e fefine ka kuo mole e pa‘anga lahi
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

- ‘Asi ‘a ‘Akosita ‘i Hawkesbay
- Tohi ki he 'Etita
Lahi ‘etau lea, ‘Eseta

- Ngaue fakamisinale toko 7 ki Uganda
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

- Mei ‘osi kau ngâue Kalonikali fakafisi
Fa’u ‘e Taina Kami Enoka mo ‘Ulu’alo Po’uhila

- Faka‘ikai‘i ‘e he ‘Ateni Seniale ‘o Utah ‘a e faka‘ilo ‘a Lavulavu´
- Mate e talavou he vela
Fa’u ‘e Bruno Manu

- Pekia ‘a Faifekau Henele Puniani
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

- Ma‘u mo‘ui meí he tâ fefié
fa’u ‘e Manu Manuofetoa

- ‘Oku ne kei lava pê ‘a e lue laló neongo ‘ene toulekeleká
fa’u ‘e Manu Manuofetoa

- Fiema’u e liliu´
Kolomu ‘a Kalafi Moala

- ‘E ‘ave kau sôtia Tonga ki ‘Iulaaki
fa’u ‘e Mateni Tapueluelu

- Heka hake ‘a Clive Edwards ki he sea´
fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

- Tânaki ‘e he kau polisi´ Nusipepa Taimi´ mo e pa‘anga´
- Uesia ongo Niua he afaa´
fa’u ‘e Mateni Tapueluelu

- Fokotu‘u foomu 7 Kolisi ‘Apifo‘ou´
fa’u ‘e Mâteni Tapueluelu

- Fu‘u hokohoko e feinga pa‘anga´
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

- Fakaa‘ataa ‘a Faifekau Kepu Moa ‘e he ‘Atita´
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

- Toe foki ‘a Kepu ki he ngaue´ ‘i Fepueli
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

- Kau e Tonga he kau melemo ‘a Nu‘usila´
- Ngoto e vaka Tonga ‘i Algeria

All Rights Reserved 2003. http://www.planet-tonga.com/tongatimes