|
Fakatokanga
mei he Amnesty International Kominiueli´ ki
Tonga
fa’u ‘e Mâteni Tapueluelu
KUO
tuku atu ‘e he Va’a Fakatau’atâina
Fakavaha’apule’anga ‘o e Kominiueli´ (Commonwealth
Amnesty International), ha fakatokanga ‘o pehê ‘e
ala hoko ha feke’ike’i ‘i hono fakangatangata
ko ia e tau’atâina ‘o e lea´ ‘i Tonga.
Ko
e fakatokanga eni ‘a e va’a´ ni hili ia hono tali ‘e
he Tu’i´, Taufa’âhau Tupou IV, ke liliu e kupu 7 ‘o
e Konisitûtone ‘o Tonga´ ‘a ia ko e tau’atâina ‘o
e lea´ mo e ongoongo´ ‘aki ha’ane ha’i atu ki
ai ha fakataputapu fo’ou ‘e valu.
‘Oku mêmipa foki ‘a Tonga ‘i he Kominiueli´ ‘a
ia ‘oku ‘ulu ai e Tu’i Pilitânia´ pea ‘oku
kau hono faka’apa’apa’i ‘o e ngaahi tefito’i tui
fakatemokâlati´ mo e tau’atâina´ he huitu’a ‘o
e kautaha´ ni.
Ne
pehê ai ‘e ha taha mei he va’a´ ni, Ced Simpson
, ko hono pule’i pehe’i ko ia e tau’atâina ‘o
e mîtiaa´ mo e sosaieti sivile´, ‘oku hoko ia ko hono
fakailifia’i ‘o e temokâlati´ mo e fakalakalaka´.
Na’a´ ne pehê ko hono tâpuni ‘o e nusipepa tau’atâina´ ‘oku
faingata’a ai ke tutupu e ngaahi kulupu ta’efakapule’anga´ pe
sôsaieti sivile´ pea ‘oku meimei ko e kamata’anga ia ‘a
hono maumau’i lahi ‘o e ngaahi totonu ‘a e tanagata´.
Na’a´ne toe tapou foki ‘oku totonu ke siofi mo tokoni’i
ofi ‘e he Va’a Sekelitali ‘o e Kominiueli´ mo e ngaahi
fonua he Pasifiki´ ‘a e Pule’anga Tonga´ ‘i he
lolotonaga´ ni.
Ko
e ongoongo´ ni tukuange atu ia ‘i he Lêtiô Fakavaha’a
Pule’anga ‘a Nu’usila´, ‘i he ‘aho 8 ‘o
e mâhina ni´ ka kuo toutou faka’ikai’i ‘e he
Pule’anga Tonga´ ha’anau fakangatangata ‘a e tau’atâina ‘o
e mitiaa´.
‘I ha ongoongo ia ne hâ ‘i he ABC/RSF mo e PINA ‘i he ‘aho
15 ai pê ‘o e mâhina ni´ ne pehê ai ne faka’ikai’i ‘e
he Palêmia Le’ole’o´ kuo paasi e lao ki he ngaahi mîtiaa´. ‘Oku ‘ikai
fakahâ heni pe kohai e Palêmia Le’ole’o´ ka ‘oku
pehê ai ‘oku faka’ikai’i mamafa ‘e he Palêmia
Le’ole’o´ ‘oku fakapuliki mei he kakai´ ‘a
hono liliu e Konisitûtone ‘o Tonga´ ke fakangatangata ai e
tau’atâina ‘o e mîtiaa´. Ne paaki atu foki ‘e
he nusipepa´ ni ‘i he ngaahi uike si’i kuo maliu atu´ ‘oku
te’eki ke fakahâ faka’ofisiale ‘e he pule’anga´ ‘a
e liliu ko ia e Konisitûtone´ ‘i he’enau mitiaa´.
Pea ‘i he uike kuo ‘osi´ ne toki hâ ai e Minisitâ Polisi´,
Clive Edwards, ‘i he TV Tonga´ ‘o fakahâ ko e liliu e
Konisitûtone´ ne paasi ia ‘e Fale Alea´, pea ‘ave
mei ai ki he Kapineti´ ‘o paasi kakato ai pea ‘ave mei ai ki
he Fakataha Tokoni´ ‘o toe paasi kakato ai pea toki fakamo’oni
ai e Tu’i´. ‘Oku ‘uhinga heni ‘a e minisitaa´ kapau
na’e ‘i ai ha fo’i tokotaha ‘i he Kapineti´ pe
Fakataha Tokoni´ ‘e ta’eloto ki he liliu e Konisitûtone´ ne ‘ikai
lava ke paasi he ‘oku tu’utu’uni e Konisitûtone´ kuopau
ke nau loto kotokotoa ki ai.
Fakatatau
ki he fakamatala kuo ma’u ‘e he nusipepa´ ni ko
e fuofua hâ faka’ofisiale ia ha taha ‘i he pule’anga´ ‘o
lave ki he liliu fakahisitôlia ki he Konisitûtone ‘o Tonga´,
talu hono kâsete’i he ‘aho 21 ‘o e mâhina kuo ‘osi´.
‘I hano faka’eke’eke ‘e he nusipepa´ ni ‘a
e Fakafofonga Fika 3 ‘o Tongatapu´, ‘Isileli Pulu, na’a´ ne
pehê ‘oku ‘ikai ha ‘uhinga e pehê ne tali kotoa ‘e
he Kapineti´ mo e Fakataha Tokoni´ he ko e pule’anga´ pê ia.
Ko e kakai ko ia ne ta’eloto ki he liliu´ ne ha’u ia mei he
têpile ‘a e Hou’eiki´ mo e Kakai´ ‘i Fale
Alea, ka ‘oku ‘ikai ke na kau naua ‘i he Kapineti´ mo
e Fakataha Tokoni´.
“’Oku toe mahino pê ‘oku ‘ikai veekeveke e pule’anga´ ke
nau talaki faka’ofisiale ‘a e liliu ki he Konisitûtone´ he ‘e
ongo atu ia ki muli. Na’e ‘osi fakaanga’i fefeka mai tautolu ‘e
muli ‘i hono ta’ofi pê ‘o e Taimi ‘o Tonga´.
Ko e fa’ahinga pressure ia ‘oku kalofi ‘e he pule’anga´ ‘aki ‘e
nau oloolo lalo´. Ka he ‘ikai foki ke puli ia mei muli,” ko
e vakai ia ‘a ‘Isileli´.
“’I he taimi tatau, kuo toe ongo atu foki mo hono teu hopo’i ‘o
e pule’anga´ pea ‘oku ‘ikai ke fu’u mahino pe ko
e hâ hono iku’anga´. Ne nau ‘ohomu’a foki ‘o
paaki he internet hono ta’ofi pê ko ia ‘o e Taimi ‘o
Tonga´. Kae hopo’i ia ki mui ‘o ‘ilo ne lele lalo ‘â e
fo’i ‘ai ko ia´ pea ‘ikai ai ke nau toe fie paaki hono
ola´. Ko e fo’i kaaimu’a ola kovi ia ne nau ako ai he kovi ‘o
e ‘oho’ohomu’a´. Pea ‘oku nau lue fakaalaala he
taimi´ ni hangê pê ‘oku nau ‘ilo ‘e toe takai
tu’a ua mai e hisitôlia´.”
Ka
tu’ulâhoko ai pê hono ‘ave ‘e he kau Fakafofonga
e Kakai´ ‘a e liliu Konisitûtone´ ke sivi’i fakamaau’anga´ (Judicial
Review) kuopau ke fakahoko ia ‘i loto he vaha’a taimi pau mei he ‘aho
ne fakahoko ai e tu’utu’uni ko ia´. Ne paasi foki eni ‘i
Fale Alea he ‘aho 16 ‘o ‘Okatopa´ pea toki fakamo’oni
ki ai e Tu’i´ he ‘aho 21 ‘o Nôvema´. Pea ‘i
he’ene tu’u he taimi ni´ ngalingali na’a fakahoko pê ‘a
e sivi faka-fakamaau’anga ko eni´ he mâhina ka tu’u´ pê.
|