Ko e lelei´ mo e kovi´
Kolomu ‘a Kalafi Moala

‘ OKU kau ‘a e faha’ita’u Kilisimasi´ ‘i he taimi ‘oku fa’a fai ai ha vakai ki he ta’u ‘oku ‘amanaki ke maliu atu´, pea ke fai foki mo hano fakama’opo’opo ‘o e ngaahi me’a lalahi mo mahu’inga ne hoko ‘i he ‘etau takitaha mo’ui.

‘Oku ‘ikai ke toe ‘i ai ha fakaveiveiua ko e ta’u 2003, ko e ta’u fakahisitolia mo’oni ia ki he mo’ui mo e ngâue ‘a e nusipepa ni. Ko e lava foki ‘eni e ta’u ‘e 14 ‘o e fai fatongia ‘a e nusipepa ni ma’ae kakai Tonga´, pea ‘e hoko e ta’u 15 ‘o e nusipepa ni ‘i he ‘aho 13 ‘Epeleli ‘o e 2004.

Kâ ‘i he 2003, ko e ta’u ‘eni ne tapui ai ‘a e nusipepa ni mei hono tufaki ‘i Tonga´. Ko e ngaahi ‘uhinga kotoa ne fai’aki hono ta’ofi ‘o e nusipepa ni, ne fakata’e’aonga’i ia ‘e he Fakamaau’anga Lahi´, pea tu’utu’uni ai ki he pule’anga´ ke to’o ‘a e fakatapui´.

Ko e ta’u foki ‘eni ne lahi ai mo hono toutou hua fakamâlohi ‘e he kau polisi´ ‘a e ‘ofisi ‘o e nusipepa ni, ‘o fekumi ki he ngaahi me’a ‘oku te’eki ai ke mahino pe ko e hâ koaa´.

Ko e ta’u foki ‘eni ne tu’o fiha ai hono ‘ave fakamâlohi e ni’ihi ‘o e kau taki ‘o e nusipepa ni ‘i Tonga ki he ‘ofisi polisi´ ke faka’eke’eke ki he ngaahi tukuaki’i, ‘o kau ai ‘a e angatu’u, fakaongoongo kovi’i mo e hâ fua.

Ko e ta’u foki ‘eni kuo a’u ‘a e fakamole ‘a e nusipepa ni ki he ngaahi hopo mo e pule’anga´ ki he kilu, pea ko e ta’u foki ‘eni kuo tôtu’a ai ‘a e ngaahi fakamole ‘a e pule’anga´ ki he ngaahi hopo fekau’aki mo e nusipepa ni.

Hili e mahino ki he pule’anga´ ko ‘enau ta’ofi ‘a e nusipepa ni na’e pea ‘oku ta’efakalao, ko ia ai ne nau liliu ‘a e Konisitutone´, pea toe fokotu’u mo ha ngaahi lao, koe’uhi´ ke fakalao’i’aki ha’anau toe feinga ke tapui ‘a e nusipepa ni mei Tonga.

Kuo lava ‘a e ngaahi ngâue ko ‘eni ‘a e pule’anga´, pea kuo fakamahino’i ta’etoeveiveiua ‘e he me’a ni, ko e pule’anga faka-Tu’i ‘o Tonga´, ko e pule’anga ‘oku fakatikitato mo fakaehaua fakamâlohi.

‘Oku fiemâlie ‘a e nusipepa ni he kuo fakahâ mata’â’â ‘e he pule’anga´ ‘a ‘enau ilifia mo e feinga ke fakapûlou’i ‘a e ongoongo ‘a ia te ne ta’aki hake ‘enau faihala mo ngâue kâkâ.

Ko e ta’u fakahisitolia ‘eni ‘o e ngaahi me’a kuo hoko ‘i hotau ki’i pule’anga´, ‘a e laka fakahâhâ ‘a e toko lauafe fekau’aki mo e liliu ‘o e Konisitutone´, ‘a hono fakaanga’i lahi ‘o e Tu’i mo hono fale´, pehê mo e ui ‘a e kau fakafofonga ‘o e kakai´ ke ‘oua ‘e toe poupou’i ha pisinisi ‘a e pule’anga´, hangê ko ia ko e Royal Tongan Airlines.

Ko e ta’u ‘eni foki kuo toe fakautuutu ai ‘a e ngaahi palopalema fakasosiale ‘i he fonua´, hangê ko e faihia fakamâlohi´. ‘Oku kau heni ‘a e fakautuutu ange ‘o e tila faito’o kona tapu mo hono ngâue’aki´ ‘e he to’utupu´; ‘a e kaiha’a mo e hûfale fakamâlohi´; kâkâ mo e faihala he ngâue fakapule’anga´; pea a’u ki he fetâ’aki fakamamahi´ mo e tâmate´.

Kapau te tau tuku e ngaahi me’a fakamamahi ko ‘eni´ ki he tafa’aki ‘e taha´ ka tau vakai hake ki he tafa’aki ‘o e ngaahi me’a fakafiefia ‘oku hoko ‘i hotau kâinga Tonga ‘i he ngaahi potu kehekehe ‘o mamani´, ‘e ala ke ma’u heni ha Kilisimasi fiefia.

‘Oku tau hangê pê ko e ngaahi komiuniti´ tokolahi ‘i mamani, ‘oku lele mâlohi pê ‘a e kovi´ mo e lelei´ he taimi tatau. Pea ko e feinga´ ke ki’i lahilahi ange ‘a e me’a ‘oku lelei´ ‘i he me’a ko ia ‘oku kovi´.

‘Oku fa’a fakatefito foki ‘eni ‘i he to’onga taki ‘oku fai´, pea ka fehalaaki ‘a e taki´, ko e huluange ‘a e kovi´ ‘i he lelei´. Pea ka lelei ‘a e founga taki´ ‘oku hanga ‘e he lelei´ ‘o fakafepaki’i mâlohi ‘a e kovi´.

Ko e maama´ foki ‘oku te’eki aipê ke malava ‘e he fakapo’uli´ ia ke ne ikuna’i. ‘Oku toki fa’a ikuna pê ‘a e fakapo’uli´ kapau ‘e ‘ave ‘a e maama´ ia ‘o fûfûu’i he lalo mohenga´, pe matu’aki tamate’i ‘aupito pê ke ‘oua ‘e toe ulo.

‘I he ‘etau vakai ki he ngaahi me’a fakafiefia ‘oku hoko ‘i hotau ngaahi komiuniti Tonga´, ‘oku takimu’a aipê ‘a e toe tokolahi ange ‘a e kau ako lelei´, pea ‘i ai foki mo e ni’ihi ‘oku nau fu’u tu’ukimu’a ‘aupito ‘enau lavame’a ‘i he mala’e ‘i he ngaahi mala’e kehekehe.

‘Oku pehê foki mo e mala’e ko ia ‘o e ‘aati´, ‘a e toe lahiange mo tu’ukimu’aange ‘a e ‘asi mai ‘a e kakai Tonga´ ‘i he mala’e ni.

‘I he ta’u ni ne foaki ai ‘i Nu’usila ki he tangata Tonga ‘iloataha ‘i he ‘aati´, Filipe Tohi ha pale fakalangilangi ki he’ene lava me’a ‘i he mala’e ni.

Na’e toe ma’u foki ‘e ha ongo mâtu’a Tonga ‘a e pale ki he pisinisi Pasifiki tu’ukimu’ataha ki he ta’u´. Ko e pisinisi ‘eni ‘a Teufilisi Latu mo hono hoa´, ‘a ia ‘oku ‘iloa ko e South Seas Furniture.

Ko e musika ‘oku ‘asi hake ai ‘a e fânau Tonga ‘o nau takimu’a ‘i he ngâue’ai honau taleniti´. Pea ‘oku ‘ikai foki ke fa’alaua ‘a e mala’e sipoti´ ‘i he tu’ukimu’a ai ‘a e Tonga´.

Ko e ngaahi faingamâlie ko ia ne tukumai ke ngâue lelei’aki e taleniti´ mo e ivi´ kuo hoko ia ko e fiefia’anga mo e ma’u’anga monû ‘o e fâmili mo e fonua. Kâ, ko e ngaahi faingamâlie ko ia ne ngâuehala’aki mo ngâue kâkâ’aki, kuo mole ia pea hoko ko e fakamamahi’anga ‘o e fâmili mo e fonua.

Fakatauange ke mou ma’u ha Kilisimasi fiefia mo tapuekina, pea monû’ia e ta’u ‘oku hanga mai´.