Totongi tukuhau pe e Tu‘i ‘o Pilitânia´

'OKU taku 'e he nusipepa´ mo e televisone´ ko Kuini 'Elisapesi II 'o Pilitania´ ko e fefine koloa'ia taha ia 'i mâmani´. 'Oku nau fakafuofua hono mahu'inga fakapa'anga´ ki he $200 miliona. 'Oku´ ne ma'u vâhenga mei he pule'anga´ 'o 'ikai toe si'i hifo 'i he $6 miliona ki he ta'u. 'Oku kehe pê foki 'a e vâhenga 'o e Tiuke´ pea mo e vâhenga 'o e Pilinisi Kalauni´, Salesi.

Ko e ngaahi monû'ia mo e ngaahi fakalangilangi ia 'oku loto 'a e pule'anga mo e kakai 'o Pilitania´ ke foaki ma'ae Kuini´ he ko e hau ia 'o e fonua´, pea´ ne toe hoko foki ko e 'ulu 'o e Kominiueli´. 'Oku 'ikai foki kau 'a e Kuini´ ia 'i hono fakalele 'o e pule'anga´ tukukehe pe 'ene fakamo'oni huafa 'i he ngaahi lao 'oku paasi mei Fale Alea´. Ko e pule'anga´ 'oku fakalele 'ata'atâ pê ia 'e he Fale Alea´ mo e kau minisitâ 'oku fili kotoa 'e he kakai´. Ko e 'ofa mo e faka'apa'apa 'a e kakai ki he Kuini 'oku 'ikai hano tatau pea 'oku kei tolonga mai 'a e ngaahi tala tukufakaholo mo e ngaahi 'ulungaanga fakafonua 'o Pilitania´ mei ono'aho 'o a'u mai ki he 'aho´ ni.

'I he ngaahi ta'u mai ki mui ni´ ne fakakaukau 'a Kuini 'Elisapesi, 'i hono ue'i ia 'e hono konisenisi´, ke fokotu'u atu ki he pule'anga´ ke ne totongi ha tukuhau vâhenga ke tatau pê mo e totongi tukuhau vâhenga 'a hono kakai´.

Na'a´ ne toe fokotu'u atu ki he pule'anga´ ke tukuange ke ne totongi 'a e ngaahi fakamole ki hono tauhi, monomono mo ha toe fakalelei 'e fiemau ke fai ki hono ngaahi palasi´, pea kau ai mo hono tauhi 'o e 'iote fakatu'i´. 'Oku toe fakautuutu ai pê 'a e faka'apa'apa mo e 'ofa 'a e kakai´ 'i he Kuini´.

Neongo 'a e ngaahi lelei ko 'eni´, na'e 'ikai pê ke vaivai pe hôloa hono folahi 'e he ngaahi nusipepa´ pea kailangaki'i 'i he letioo´ mo e televisone´ 'a e mingimingi'i me'a kotoa pê felâve'i mo e fale 'o e Tu'i´. Na'e kamata mei he kuonga na'e kei laumâlie 'a e tehina 'o e Kuini ko Pilinisesi Makeleta, pea hoko mai ai pê 'eni ki he fale'alo 'o e Kuini´. 'Oku hangê ha fiekaia 'a e lele takaiholo 'a e kau faiongoongo´ mo e kau faitaa´ ke fekumi ki ha ngaahi fakamatala felâve'i mo e fale 'o e Tu'i´ he ko e ongoongo ia 'oku manakoa taha ke lau 'e he kakai´. Na'e 'ikai ha toe me'a 'e toe ta'e 'ilo ki ai 'a e kakai´ felâve'i mo Pilinisesi Anne mo 'ene ngaahi tô'onga´, kae'uma'a 'a Pilinisi 'Anitelû mo hono hoa´ pea pehê foki kia Pilinisi Sâlesi mo hono vâ mo Pilinisesi Taiana´, kae'uma 'a e fefine ko Kamila na'e nonofo mo Sâlesi´.

Na'e pulusi he ta'u´ ni 'a e tohi 'a e tangata sevâniti (Butler) kia Pilinisesi Taiana´ ko Paul Burrell. 'Oku hâ 'i he tohi´ 'a e tohi 'i he mata'i tohi pê 'a Taiana´ 'o ne fakahâ kia Burrell 'oku´ ne mahalo'i 'oku 'i ai 'a e ngaahi fa'ufa'u ke fakapoongi ia 'i he founga fakatu'utâmaki 'i he motokâ. Na'e fai 'a e tohi ko 'eni´ 'i he mâhina 'e 10 kimu'a pea toki pekia 'a Pilinisesi Taiana 'i he fakatu'utâmaki 'i Falanisê, 'i he motokâ na'e heka ai mo hono kaume'a ko Dodi Fayed. Pehê 'e Burrell ko e 'uhinga 'oku´ ne pulusi ai 'a e tohi´ he na'a´ ne pehê 'e ia 'e fai ha fakatotolo fakapule'anga ki he tupu'anga 'o e fakatu'utâmaki ne pekia ai 'a Taiana´, ka 'oku kei hala pê 'o a'u mai ki he 'aho´ ni. Kuo lea 'a e tama lahi 'a Taiana´, ko Pilinisi Viliami, te ne fakatotolo'i 'a e me'a´ ni ke ma'u hono mo'oni´ 'o tatau ai pê pe 'e iku 'o 'ilo na'e kaunga ki ai 'a 'ene kui´, Tiuke 'o Etinipua. Hili pê 'a e puputu'u 'a e kakai 'o Pilitânia´ 'i he fakamatala ko 'eni´, kuo toe lea 'a e taha 'o e kau sevâniti´ (Valet) 'a Pilinisi Sâlesi´, ko e tangata ko George Smith, 'o fakahâ ki he nusipepa´ na'e tohotoho'i ia 'e he taha 'o e kau sevâniti 'a e Pilinisi´. Pea na'e 'i ai 'a e 'aho 'e taha na'a´ ne ma'u atu 'e ia 'a e sevâniti tatau mo e mêmipa 'o e fale 'o e Tu'i´ 'oku´ na fefa'uhi 'i ha tu'unga fe'ofo'ofani. Na'e fiema'u 'e he nusipepa´ ke ne talaange 'a e hingoa 'o e tokotaha ko ia´ ka nau hanga 'o totongi ia ki he sovaleni 'e 160,000.00. Me'a mâlie na'e 'ilo vave ki ai 'a e taha 'a e kau fakafe'ao 'a e Pilinisi´ 'o ne fai leva mo 'ene kau loea´ ha kole ta'ofi fakataimi (injunction) 'a e pulusi 'a e fakamatala ko 'eni´ 'i he nusipepa´ kae 'oua leva ke foki ange 'a Sâlesi he 'oku´ ne lolotonga 'a'ahi ki he Fonua ko Oman. Na'e tali 'e he fakamaau´ 'o ne tu'utu'uni ai 'a e me'a 'oku ui ko e Gag Order pe ko hono ta'ofi 'a e nusipepa´. Na'e foki hifo 'a Sâlesi 'o ne faka'ikai'i na'e 'ikai hoko ha me'a pehê kae pango´ kuo 'osi pulusi ia 'i he nusipepa´ 'i 'Itali pea pehê ki Scotland pea tufaki foki 'i he Internet he 'oku 'ikai a'u atu ki ai 'a e mafai ia 'o e fakamaau'anga ‘o ‘Ingilani´. Na'e tafoki hake leva 'a e ngaahi nusipepa 'e ni'ihi 'i Lonitoni 'o fai 'a e ngaahi fehu'i ko 'eni 'o paaki matalalahi 'i he peesi 'uluaki´. "'Oku manako fefine mo manako tangata nai 'a Sâlesi?" Na'e 'i ai pê foki 'a e ngaahi nusipepa ia na'e fakahâ ‘enau ta'etui ki he talanoa ko 'eni 'a George Smith.

'Oku 'ikai foki ngofua ke fakalele pisinisi 'a e Kuini 'o Pilitânia´ pea mo hono fale'alo´, koe'uhi´ ko e ngaahi monû'ia kehekehe 'oku nau ma'u´. Pea ko e taha ke malu'i 'a e kau ma'u mafai´ mei ha'a nau ngâue hala koe'uhi´ ko e fietonu ki he Fale 'o e Tu'i´ (Preferential treatment). Ka 'i ai ha taha 'i he kau fale'alo´ ki mui 'oku fie pisinisi, 'e 'oange pê 'ene laiseni ka 'e fakangatangata pê 'a e fa'ahinga pisinisi 'e ngofua ke ne fai´. Hangê ko e 'alo si'isi'itaha 'o Kuini 'Ilisapesi ko pilinisi 'Etuate na'a´ ne fakalele mo hono mali´ Pilinisesi Sophie 'ena pisinisi faitâ vitiô. Ko e me'a na'e hoko´ ko' ena ngâue 'aki 'a e 'ulu'i tohi (letterhead) 'a e palasi Buckingham ki he'ena ngaahi tohi fakapisinisi´. Na'e fakapuli mai leva 'a e tangata faiongoongo nusipepa tokua ko e 'Eiki 'Alepea milionea pea 'oku´ ne fie ‘inivesi ha pa'anga 'i he pisinisi 'a Pilinisi 'Etuate mo hono mali´. Tuai e kemo kuo fai 'e he ongo me'a´ 'a e aleapau, kae pango´ na'e hiki ia he 'ulu'i tohi 'a e Palasi´. Ko e 'aho pê 'e taha´ kuo pulusi mai 'a e aleapau´ ia 'i he nusipepa´. Na'e tu'utu'uni leva 'e he Kuini´ ke tamate'i 'ena pisinisi´ kae foaki ange hona vâhenga fakata'u ko e sovaleni 'e 800,000.00 'i he ta'u mei he vâhenga fakatu'i 'o e Kuini´.

Neongo 'a e fakamâ mo e fakamamahi 'a e ngaahi fakamatala 'a e nusipepa mo e televisone´ ki he fale 'o e Tu'i Pilitania´, ka na'e te'eki 'i ai tu'o taha ke folofola atu 'a e Kuini´ ki he Palêmia´ mo e pule'anga´ ke fa'u ha lao ke fakangatangata'aki 'a e tau'atâina ki he lea´ mo e tau'atâina 'a e nusipepa´. 'I he taimi tatau pê 'oku te'eki 'i ai ha minisitâ pe ha mêmipa Fale Alea kuo´ ne feinga ke fokotu'u ke fakangatangata 'a e tau'atâina ko ia´. 'Oku kau foki 'a e tau'atâina e kakai´ ke nau lea pe tohi 'enau fakakaukau´ pea ke tau'atâina mo e Press (nusipepa, TV, letio) 'i he maka tuliki mâlohi taha na'e fakava'e mo tanu pou'aki 'a e Pule'anga Pilitânia´, pea ko e senituli 'eni 'e fiha 'a e laumâlie lelei 'a e lao ko ia´ 'o a'u mai ki he 'aho´ ni. Fielau hono tala 'e he Palêmia 'iloa mo ongoongoa 'o Pilitânia ko Sesili (Churchil) ko e PRESS ko e pule 4 ia 'i he pule'anga´ (4th Estate). Ko e fatongia maheni 'o e Press ko hono fakasiosio mo fakatotolo'i 'a e ngaahi ngâue hala'aki 'o e mafai´, filifili mânako´, ngâue kâkâ ke ma'u ha tupu fakafo'ituitui´, tô'onga mo'ui ta'e fakakalisitiane 'a e kau ma'u mafai´, siokita mo e hâ fua. Pea nau toki pulusi 'o folahi mai 'i he nusipepa´ ke ‘ilo ki ai 'a e kakai´. Pea ko e kakai´ leva ke nau fakakaukau'i pe tenau toe fili 'a e kakai tatau ki he Fale Alea´. 'Oku hanga foki 'e he ongoongo ko 'eni 'a e Press 'o ne ue'i 'a e kau ma'u mafai tokolahi ke nau faka'ehi'ehi mei he ngâue hala 'aki honau mafai´ mo e ngâue 'aki 'a e ngaahi tô'onga ta'efakakalisitiane mo ta'e fakakonisenisi´. Ko e me'a tatau eni 'oku hoko 'i 'Amelika lahi´ pea ko e 'uhinga ia 'oku hingoa fakatenetene 'aki 'a e press ko e kulî le'o (Watch Dog).

Ko e 'uhinga ia 'oku hoko ai 'a e Pule'anga Pilitânia´ ko e pule'anga hau, ko e pule'anga 'oku maau mo ma'uma'uluta pea ko e pule'anga 'oku laumâlie lelei ai 'a e kaveinga ngâue ko e Accountability, mo e Transparency he ko e konga lahi 'o e tu'u loa 'a e pule'anga hau´ ni ko e tau'atâina 'a e kakai´ ke nau lea pe tohi 'enau fakakaukau´ pea tau'atâina mo e nusipepa´, televisone´ pea mo e letioo´.