|
Fiema‘u
e $15.2 miliona ki he Royal Tongan
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila
KAPAU ‘oku kei fiema’u ai pe ‘e he Pule’anga
Tonga´ ke kei hoko atu e fepuna’aki ‘a e kautaha
vakapuna Royal Tonga Airlines kuopau kenau pamu’i atu ha
$15.2 miliona ki he kautaha ni ‘i he vaha’a taimi atu
ko ‘eni´ ki Sune ‘o e ta’u fo’ou´ kae
kei lava e vaka´ ke puna.
‘I he hili hono vakai’i ‘e he kautaha Tauhitohi ko e KPMG mei
Fisi ‘a e tu’unga fakapa’anga ‘a e Royal ‘o a’u
mai ki he ‘aho 31 ‘o Ma’asi 2003 na’a nau ‘oatu
ai ha ongo fokotu’u ‘e 2 ki he pule’anga Tonga´;
‘Uluaki´ ke hanga ‘e he pule’anga´ ‘o vae
mai e pa’anga ‘oku nau teu ki he langa fakalakalaka ‘a Tonga´ ke
pamu’i ki he Royal kae lava ke kei hoko atu ‘ene faifatongia´.
Pea
ko e ua´ ko e fakakaukau’i ‘e he pule’anga´ ke
fengau’aki e Royal Tongan pea mo e kautaha vakapuna Air New Zealand.
Kaekehe ‘oku ta’emahino ki he tokolahi pe ko e haa e me’a ‘oku
totonu´ he ko e nusipepa The Independant ‘o e ‘aho 19 ‘o
Novema´ na’e hanga ai ‘e he pule lahi ia e Royal Tongan,
Logan Appu ‘o faka’ikai’i e ngahai fika ne fokotu’u
mai ‘e he KPMG. ‘Ikai ke ngata ai´ na’e pehee ‘e
Appu ia ‘oku ‘ikai ka ne fievaleloi ‘a Appu i ‘o pehee ‘oku
ke ne manatu’i ‘e ia ko e haa e me’a ne haa he lipooti ‘a
e KPMG. Ko pepa tatau na’e fakahaa ai ‘e Appu ‘oku te’eki
ke fanogo ia he nusipepa Taimi ‘o Tonga´ ‘a ia ko e fo’i
mio’i lahi ‘eni. ‘Oku ma’u ‘e he nusipepa ni
ia e tatau ‘o e lipooti ‘a e KPMG mo ‘enau fakamatala pa’anga´.
Kaekehe
ne pehee mei he kautaha KPMG ko ‘enau ngaue ne fai ki he tu’unga
fakapa’anga e Royal Tongan ne makatu’unga ia he ngaahi fika mo
e patiseti ne ‘oange ‘e he kau pule e Royal Tongan.
‘I he lipooti ‘a e kautaha KPMG na’a nau fakaha mahino ai ko
e Royal Tongan ‘oku tu’u ia he tu’unga fakatu’utamaki ‘ene
lele mole´. ‘Oku ‘ikai ke ma’u ha tupu ‘e taha
pea ka fakatau kotoa atu ‘ene ngaahi koloa´ he’ikai ke lava
ia ke tapuni ‘aki e ‘enau mole´ mo e ‘otu mo’ua´.
‘I he lipooti ‘a e KPMG ‘oku mole’aki ‘e he kau
ma’u ‘inasi´ he kautaha Royal Tongan ‘a e $4.15 miliona. ‘Oku
mole ‘aki leva e $1.54 miliona mei he vaha’a ‘o e ‘aho
1 ‘o ‘Eepeleli´ ki he ‘aho 30 ‘o Sune e ta’u
ni. Na’e patiseti’i foki ke ‘i ai e tupu he vaha’a taimi
ko ia´ ka ne ‘ikai ke ma’u e taketi´ ia. Pea ko e tu’u
ki he kaha’u´ ‘oku nau fakafuofua ‘e a’u ki he ‘aho
30 ‘o Sune e 2004 ‘e a’u e mole ‘a e Royal Tongan ki
he $10.164 miliona.
Pea ‘i he mahina ‘e 9 ne ngata mai ki he ‘aho 31 ‘o
Ma’asi 2003 ne mole’aki ‘e he kautaha ni ‘a e $6.468
miliona ‘o fakahoa ia ki he mole $2.77 miliona ‘i he patiseti ne
fokotu’utu’u´.
“
Ko e ‘uhinga lahi ki he lele ki ‘olunga e mole ko ‘eni´ ko
e ‘ikai ke ma’u e pa’anga humai ne fai e faka’amu pe
taketi ki ai´,” ko e lipooti ia ‘a e KPMG.
‘I he palani ko ia ‘a e Royal Tongan na’a nau ‘amanaki ‘e
a’u e uta ‘a e vaka´ ki he peseti ‘e 65 ka ‘i he
a’u mai ki he ‘aho 31 ‘o Ma’asi e ta’u ni ne peseti
pe ‘e 34 e uta´ ia. ‘I hono fakahoa ‘eni ki he ongo kautaha
vakapuna ‘oku na fepuna’aki he vaha’a ‘o Tonga´ ‘i
he ta’u ‘e 5 kuohili´ ko ‘ena uta´ ‘oku ‘i
he peseti ia ‘e 66 ‘a ia ko e Air New Zealand ia mo e Air Pacific.
Na’e toe fakaha foki ‘e he lipooti ‘a e KPMG ko e palani ‘a
e Royal Tongan ‘oku hangee ‘oku ‘afa’i´ pe li
ke ma’olunga kae hili ko ia´ ‘oku olo lalo holo pe e me’a ‘oku
mo’oni´. Na’a nau fakatataa’aki ‘a e pehee ko
ia ‘e he Royal Tongan ko ‘enau taketi´ ke a’u ‘enau
uta´ ki he pseti ‘e 60. Ko e peseti ko ia ‘e 60 ‘oku
fakafuofua ia ki he kau pasese ‘e 6,6000 ‘e heka he vaka´. ‘Oku
fu’u ma’olunga fau e fika ia ko ‘eni´ ‘i hono
fakatatau ki he tokolahi e kau folau ‘eve’eva fakakatoa mai ki
Tonga ni he ta’u ‘e 4 mei he 1998 - 2001. ‘Oku fakafuofua
ko e toko 31,000 pe e kau folau ‘eve’eva´ ia he ta’u
kae ko e toko 66,000 fua ‘a e Royal mei fe.
Na’e fokotu’u atu ‘e he lipooti ‘a e KPMG ki he pule’anga´ kapau ‘oku
kei fie hoko atu pe e Royal Tongan pea ke ta’ofi leva ‘enau lisi
vakapuna´ kae toe vakai holo ki he ngaahi kautaha vakapuna fakavaha’apule’anga´ na’a
ma’u mai ha toe vaka ‘oku si’isi’i ke lisi pe kaunga
lisi mai kenau ngaue ‘aki´. Ko e tu’u he taimi ni ‘oku
fu’u mamafa e lisi e vaka mei he Royal Brunei.
Kaekehe
neongo kotoa ‘eni kuo hanga ‘e he ‘aliaki ‘a
e Royal Tongan ‘o tukuhifo e totongi vakapuna´ ki Tonga. Kuo ‘unu
hifo ai mo e totongi ‘a e Air New Zealand ‘o na fe’auhi moe
Royal Tongan ka ko hono pango´ ko e lele ta mo’ua ai pe e Royal
Tongan ‘o ‘ikai ke ‘ilo pe ‘e ngata ‘a fee. Ko
e Air New Zealand ia ko ‘enau ‘u vakapuna pe ‘anautolu. Ka ‘ikai
ke tokolahi ‘enau kau pasese ki Tonga´ ‘e hu mai leva ha
ki’i vakapuna ‘oku si’isi’i fe’unga pe ia ke
puna. Pea ka tokolahi e kau pasese´ ‘e hu mai ha’anau vaka ‘oku
toe lahiange´ ‘o puna. Ko e Royal Tongan ‘oku taha pe e vaka´ pea ‘e
tatau ai pe e tokosi’i mo e tokolahi e kau pasese´ ‘e kei
puna pe e vaka ni. Ka ko e fakamole ki he fo’i puna tu’o taha ‘a
e Royal mei Tonga ki Nu’usila´ ‘oku $18,000. To e ‘asili
ai´ ko e taimi ‘oku maumau ai e vaka´ ‘oku ‘ikai
hano fetongi. Ko e me’a pe ‘e hoko´ ko e tatali ‘a
e kau pasese´ pe ko hono fakaheka nautolu ha vaka kehe.
|