|
‘I ai pe ‘amanaki
Te u tipota’i e matu’a´ kae
tuku e fanau´
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila
KUO ‘oatu ‘e he Minisita ‘Imikuleisoni ‘a ‘Aositelelia´,
Amanda Vanstone ha tu’utu’uni ki he’ene potungaue´ kenau ‘oange ‘a
e fakamatala fakaikiiki fekau’aki mo hono te u fakafoki ki
Tonga ‘a e ongo matu’a ko Latakitu’akolo mo Lenitili
Filimoehala ko e nofo ta’efakalao ‘i ‘Aositelelia´.
‘Oku fai foki e hoha’a ki he keisi ni he ko ‘ena ki’i
fanau ‘e toko ua ko ‘Ofa Filimoehala ta’u 10 pea mo hono ki’i
tuonga’ane ko Paea ‘e iku fakamavae’i kinaua mei he’ena
ongo matu’a´ ka fakafoki e ongo matu’a´ ki Tonga.
Na’e puke ‘a e ki’i famili´ ‘i Ma’asi ‘o
e ta’u´ ni. Ko e puke ko ‘eni´ ‘oku lau mahina
pe pea kakato e ta’u 10 ‘o ‘Ofa´. ‘A ia ko e
lao ‘a ‘Aositelelia´ ko ‘ene fa’ele’i pea
nofo ha taha ‘i ‘Aositelelia ‘o ta’u 10 kuo ne hoko
ko e fefine’i fonua ‘o ‘Aositelelia. Kuo ne hoko ko e fefine’i
fonua ‘o ‘Aositelelia he mahina kuo ‘osi´ ‘i
hono ta’u 109.
Kaekehe
ne ‘ave e ki’i famili´ ni ki Villawood ko e ko e
senitaa ia ‘oku puke e kau ‘ova´ ‘o tauhi ai ‘o
fakatatali ki hono fakafoki ki honau fonua ne ha’u mei ai´.
Kaekehe ‘i he mahina ko ‘Okatopa´ na’e ma’u ai ‘e
he ongo matu’a´ ha tohi kuo maau e me’a kotoa ke na mavahe
leva mei ‘Aositelelia he ‘aho 30 ‘o ‘Okatopa´.
Na’e fa’ao mai leva ‘e he potungaue´ ‘a e ongo
ki’i tamaiki´ ‘a ‘Ofa mo Paea ‘o ‘ave ia
ki he tokoua ‘ena fa’ee´ ko Katalina Sesamani Paea ‘o
tuku ai ‘i Brisbane.
Kaekehe
ne fai ai ha tangi fakavavevave ‘a Lata ki he Fakamaau’anga´ pea
ne tu’utu’uni ai ‘a Fakamaau Brian Tamberlin ki he Minisita ‘Imikuleisoni´ ke
ne fai ha tu’utu’uni fakapotopoto ki he keisi ni ‘i hono
mafai´. Na’e pehee ‘e he fakamaau´ kuo fakamanamana’i
ke fakafoki e ongo matu’a´ kae tuku e ongo tamaiki´.
“
Ko e ola kovi ‘e tupu mei hono fakafoki e tamai´ mo e fa’ee´ ‘a
ia kuo ta’u ‘e 15 ‘enau nofo ‘i ‘Aositelelia´ ni
kae tuku e fanau´ he tokoua ‘ena fa’ee´ ‘oku
tu’u ia he tu’unga ta’efakafiemalie lahi ‘aupito,” ko
e lau ia ‘a fakamaau Tamberlin.
Na’a ne toe fakaanga’i lahi e potungaue ‘Imikuleisoni´ he
tuai mo tautoloi ‘a e kole ngofua ‘a e famili ni ‘a ia na’e
fakahu atu he 1998 ‘a ia kuo a’u ‘o ta’u ‘e 4
hono loloa ‘enau tali´ pea toki ma’u e tohi mei he Potungaue´ ‘oku ‘ikai
ke tali ‘enau kole ngofua´ (Bridging Visa).
‘I he taimi tatau kuo ‘oatu ha tohi ‘a e Patele Tauhi Palokia ‘oku
siasi ai e ki’i famili´ ni, Ray Kearney ki he Minisita ‘Imikuleisoni ‘o
poupou’i ke ‘oange mu’a ha faingamalie ‘o e ki’i
famili ni kae ‘oua ‘e fakamavae’i kinautolu´ he ‘e ‘ikai
ke sai ia ki he fanau´.
Na’e pehee ‘e Fr. Kearney ‘oku ne tui ‘oku ‘ikai
ke hoko e famili ni ko ha fakakavenga ki he kakai totongi tukuhau ‘o ‘Aositelelia´.
Na’a nau ngaue pe ma’a nautolu ‘o nau mo’ui mai ai
he ta’u ‘e 15 kuo ‘osi´. ‘Ikai ke ngata ai´ ka
ko e famili kalisitiane mo’oni ‘eni pea ‘oku ne ‘ilo’i
lelei nautolu he ‘oku nau ooange ma’u pe ki he lotu´ he Sapate´.
Na’e pehee ‘e he fa’ee´, Lenitili ko e talu ‘enau
nofo ‘Aositelelia mo e ngaue pe ‘a hono hoa´ ke tauhi’aki
kinautolu ‘o ‘ikai ha tokoni ‘e taha mei he pule’anga´.
‘I hono faka’eke’eke ‘o Katalina ‘a ia ‘oku
nofo ai e ongo tamaiki´ na’a ne pehee ‘oku faingata’a ‘aupito
ki he ongo ki’i tamaiki ni ‘a hono fakamavae’i kinaua mei he’ena
ongo matu’a´. Tauatautefito ‘i he mahino ko ia ‘e fakafoki
naua ia ki Tonga ka na nofo pe ‘i ‘Aositelelia´.
“’
Oku ou fie fakaha ki he Minisita (‘Imikuleisoni) ko e famili´ ko
e me’a ‘oku mahu’inga. ‘Oku ‘i ai e totonu ‘a ‘Ofa
ke tupu hake pe ‘i he’ene ongo matu’a totonu´. Ko ‘Ofa
ko e fefine’i fonua ‘Aositelelia pea ‘oku ‘ikai ke
fie foki ia ki Tonga,” ko e lau ia ‘a Katalina´.
Kaekehe
kuo fakatatali e me’a kotoa kae ‘oua ke fai ha tu’utu’uni
aofangatuku ‘a e Minisita ‘Imikuleisoni´ ki he kaha’u
e famili´ ni. ‘Oku ‘i ai e ‘amanaki koe’uhi´ ko
e tu’utu’uni ‘a e fakamaau´, Tamberlin pea pehee ki
he tautapa ‘a e Patele´ he ‘oku ‘i ai e makatu’unga
ke ‘oange ha faingamalie nofo fonua e famili ni te ne liliu e loto e
Minisitaa´ ke ne fai ha tu’utu’uni ke nofo fonau ai leva
e famili´ ni.
Ko
Lata’itu’akolo mo Lenitili na’a na folau ki ‘Aositelelia ‘i
he ngofua ‘eve’eva. Na’a na fetaulaki ai ‘o na maheni ‘o
fa’u famili hona famili he ‘aho 19 ‘o Tisema 1992.
|