Fu’u lahi e fakaoli´ ‘i Tonga

‘ OKU fu’u lahi ‘aupito ‘a e fakaoli´ ‘i he ngaahi ‘aho ni fekau’aki mo hotau ki’i pule’anga´. Pea ‘oku tonu pe ke fai ha tokanga ki ai he ko e me’a koee ‘oku hoko´, kuo ‘ikai ke kei lava ‘a e kau taki´ ke fika’i pe ‘oku lele koaa ‘a e vaka´ ki fe. ‘Oku nau toe femo’uekina ‘i he feinga ke fakamatala’i ‘a e feitu’u ‘oku lele ki ai ‘a e vaka´. ‘Oku tau fa’a ngaue’aki ‘a e lea ko e taumu’a valea, pea ko e lea tonu ‘eni kuopau ke ngaue’aki ki he me’a ni. Ko e taumu’a valea´, ko ha taha pe ko ha me’a ‘oku lele kae ‘ikai ha taumu’a. Pea ‘oku ‘ikai ke ngata pe ‘i he ‘ikai ha taumu’a´, ka ko e feitu’u ko ia ‘oku fai ki ai ‘a e lele´ ko e feitu’u haka, pea ‘oku vale ke fai ha lele ki ai. Ko ia ai ‘a e lea “taumu’a valea´.”

Ko e ngaahi me’a ‘e tolu ‘oku fai ki ai ‘a e hoha’a ‘a e kau taki ‘o Tonga ‘i he ngaahi uike ko ‘eni kuo maliu atu´, pea ‘oku nau kei hoha’a pe ki ai, he ‘oku ‘ikai ke ki’i mamalie hifo ‘a e lele ia ‘a e vaka´, ka ‘oku ‘i ai ‘a e matangi ‘oku ne puhi mei mui, pea mo e ‘au ‘oku malohi fau. Ko ia ai ‘a e lele oma ‘a e vaka, ka ko e feitu’u hala pe valea ‘oku lele ki ai. Ko e ‘uluaki me’a ‘oku hoha’a ki ai ‘a e kau taki, ko e lau ko ia mei Nu’usila ‘o pehe te nau fokotu’u ha komiti ke fai ha vakai ki he anga ‘o honau va mo Tonga. ‘Oku ‘uhinga ‘enau fie fai pehe ni he kuo fele ‘a e ngaahi me’a kuo hoko fekau’aki mo Tonga, pea ‘oku fiema’u ‘e Nu’usila ke nau fai mu’a ha vakai pe ko ha toe faka’eke’eke pe ko e ha koaa e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a Tonga?

Kaekehe, kuo ‘afungi leva ‘a Tonga ia ( ‘oku ‘ikai foki ha ofo ki ai) ‘o nau talamai ‘oku feinga ‘a Nu’usila ke kaunoa pe ‘ohonoa he me’a fakalotofonua ‘a Tonga. Pea ‘oku ‘ikai ha totonu ia ‘a Nu’usila ke nau fai hano toe vakai’i pe ‘eke’i e anga honau va mo Tonga. He ‘ikai ke fu’u toe fai ha fakamatala lahi ki heni he kuo ‘osi fa’a fai pe kimu’a e fakama’ala’ala, ka ‘oku ‘i ai ‘a e m e’a lahi ‘ oku matu’aki fakanatula ki Tonga ‘i he ‘enau fakafepaki ko ‘eni ki he teu vakai ‘a Nu’usila. Ko hono ngaue’aki ‘a e ‘uhinga koee ‘o pehe ‘oku ‘ikai tonu ke kaunoa pe ‘ohonoa ‘a Nu’usila ‘i he me’a pe ia ‘a Tonga. Lolotonga ko ‘eni, ‘oku ‘oatu ‘e Tonga ‘enau kau sotia ki Solomone ke nau “ kaunoa” mo “’ohonoa” he me’a ‘a Solomone. Ko ‘enau kau ai he na’a nau ‘ave ha tokoni ki Solomone ki mu’a, pe na’a nau kau ki ha me’a ‘a Solomone? Kae fefe ‘a e kau sotia ko ‘eni ‘oku teu’i ke nau o ki ‘Iulaki. Ko e ha koaa e fu’u kaunoa lahi pehe’i fau ‘a Tonga he me’a ke ‘a ‘Amelika mo ‘Iulaki. Kapau ‘oku ‘ikai ke ui ‘eni ko e kaunoa pe ‘ohonoa, ta ‘oku matu’aki fu’u kui lahi mo’oni hotau kau taki´. ‘Oku fakanatula ki Tonga ke nau tala e me’a ‘e taha kae fai e me’a ‘e taha.

Ko e me’a lahi hono ua ‘oku hoha’a ki ai ‘a e kau taki, ko e liliu ko ‘eni kuo hoko ki he Konisitutone pea mo e ngaahi lao fo’ou fekau’aki mo e mitia pea mo e nusipepa. Kuo ‘osi fakamo’oni huafa ‘a e Tu’i ki he ngaahi liliu mo e lao ko ‘eni, pea kuo ‘osi kasete’i. Ko e ha ‘oku kei ‘ ufi’ufi ai ‘e he pule’anga´ ‘a e me’a ni? Pea ‘oku toe malie´ he na’e fakahoko ‘a e liliu´ ‘o makatu’unga ‘i he pehe ke fai ha tokanga makehe ki he anga fakafonua mo e ngaahi ‘ulungaanga tukufakaholo he kuo maumau’i koaa ‘e he mitia ‘a e ngaahi me’a ko ‘eni.

Ko ia ai ke tau’ataina pe ‘a e lea tukukehe ke ‘ oua na’a uesia ai ‘a e anga fakafonua. ‘Oku ‘osi ‘ilo’i pe ‘e he pule’anga ko e me’a ne nau fai ‘oku matu’ali fakapapeliane, pea kuo nau toe ‘ave ‘a Tonga ‘o liaki ki he kuonga fakapo’uli. Pea ko ‘eni kuo hoko ‘o lao ‘enau faka’amu, pea kuo nau ha’i e tau’ataina ‘aki ‘a e ngaahi ‘uhinga hala fau. Kuo ‘osi maaka’i ‘a Tonga ‘e he ngaahi fonua muli ‘oku fakatemokalati mo tau’ataina, pea kuo nau ‘osi faka’ilonga’i ko e fonua pule faka-Tu’i ko ‘ eni´ kuo nau fakafoki honau kakai ki he fa’ahinga ta’efakasivilaise ‘a ia ‘oku ‘ikai ke toe taau he kuonga ni.

Sai, tau faka’osi ‘aki ‘a e hoha’a ko ‘eni fekau’aki mo e fa’ele ‘a Lupepau’u. Ko e ha koaa e me’a ‘oku fai ki ai e hoha’a? Ko e me’a fakafiefia ko e fa’ele’i e mokopuna ua ‘o e ‘ena ‘Afifio´, pea mo e mokopuna ‘o ‘Eseta mo Fusitu’a. Ka, kuo ‘ufi’ufi’i e me’a ni he ta koaa ko e pepe ne fa’ele’i mai ia hili pe ha mahina nai ‘e 4 mo e konga ‘o e fu’u mali fakahisitolia na’e fai. Ko e mali ni foki na’e fai faka-Tonga, kakato ai e tukufakaholo, anga fakafonua mo e ha fua.

Ko e ongo fa’e - ‘a ‘Eseta mo Pilolevu - ko kinaua ‘oku taukave’i mamafa koee ke tauhi e anga fakafonua, pea ke liliu e Konisitutone ke malu’i e tukufakaholo mo e ha fua. Talamai ange ‘e ‘Eseta mo Pilolevu pe ko e anga fakafonua fe, mo e tukufakaholo fe, ‘oku malu’i ‘i he fu’u mali fakahisitolia mo hono ngaahi ouau? Hange ko ia ne lave ki ai kimu’a, ‘oku fakanatula pe ki he kau me’a ni ke tala e me’a kehe kae fai e me’a kehe. Ko e feitama mo e fa’ele ko e me’a ia ‘oku hoko ‘i mamani. Ko e palanite fe koaa ‘oku mou nofo ai kimoutolu? ‘Oku ‘ikai ko e poini ia ko e fa’ele, he ko e me’a fakafiefia. Ka, ko e poini pe ko e ha ne lohioaki’i pehe’i fau ai e Tu’i mo e Kuini, pehe ki he famili´, mo e Tonga kotoa? Ko e mo’oni ‘oku ne fakatau’ataina’i, ka ko e fo’i loi´ ‘oku ne fakapopula’i. ‘Oku tonu ke hoha’a ‘a Tonga ia ki he tu’unga fakakaukau ‘oku ‘i ai ‘a kinautolu ko ia ‘oku nau tataki hotau vaka´; he kuo lahifau e fakamu’omu’a ‘a e loi´ kae toki fakamatala’i malie ‘amui.