"TEFUA-'A-VAKA-LAUTALA,"
ko e hingoa ia 'o e Tohi Fatu'anga-Lea 'oku fokotu'u
heni 'i he 'Palanite Tonga' ke pulusi ai 'a e ngaahi
fatutohi 'i he lea faka-Tonga. 'Oku fakataumu'a
'a e Tohi Fatu'anga-Lea ko 'eni ke tokoni ki hono
pukepuke mo fakatupulekina 'etau lea tu'ufonua.
Tohi
Fatu'anga-Lea - a Tonga Language Journal,
created to help maintain and enhance the use of
our native language.
Contributors:
You may contribute to this great undertaking by
posting your writings here. Email Tevita Ka'ili
tkaili@planet-tonga.com.
Ko
e 'Otua 'o e 'Otu Motú mo hono Fa'unga 'o e Fonuá
'Oku
'ikai ke ngata pe 'a e 'ilo'i 'e he Tongá na'e fa'u
'a Tonga 'aki 'a e ngaahi 'ilo fakasiokalafi mo
faka-Saienisí, ka na'e 'ilo loloto ange 'a e Tongá
ki he ngaahi me'a faka'otua 'a ia 'oku 'ilonga ai
'a e ongo 'oku makehe kau ki ha tokotaha 'oku hoko
ko ha pule Ta'e-Ha-Mai ki he sosaietí.
Na'a
nau fa'a talanoa 'o kau kia Tangaloa ko e 'otua
'o e Langí, 'a ia na'e nofo pe ia 'i Langi. Tokua
na'a ne fekau hifo 'ene fo'i manupuna ki mamani,
pea ne laku hifo mo e efuefu ke tu'u ai e fo'i manupuná.
'Oku pehe tokua ko e efuefu 'eni na'e tupu ai e
'Otu Motu Tongá. Na'e puna takatakai holo 'a e fo'i
manupuná 'i he'ene suitaka 'i mamani ke kumi ha'ane
kaí faifai pea ne ma'u ha fo'i 'unufe pea ne tosi'i
ia 'o motu tolu. 'Oku pehe ko e tupu'anga 'eni 'o
e kakai Tongá. Ko e motu tolu ko ia 'a e 'unufé,
na'e ma'u ai 'a (1) Ko Hai, (2) Ko Au, (3) Ko Momo.
Ko e hako 'eni 'o e 'uluaki Tolu'i Tangatá. Ko e
'otua 'e taha na'e fa'a fakamatala ki ai 'o pehe
na'a ne fusi hake 'a e 'Otu Motú mei he tahí 'aki
ha fu'u mata'u, 'a ia ko Maui Fusi Fonua.
'Oku
fakanounou 'e he Hisitolia na'e tohi 'e Sione Latukefú
ha ki'i talanoa 'e taha 'o pehe tokua ko e 'otuá
na'e nofo ia 'i he ki'i motu ko Manu'a 'i Ha'amoa
(vaha'a 'o Tonga mo Ha'amoa). Ko e 'otua ko ia na'e
hoko ia ko e fu'u mo'unga maka 'e ua. Ko e 'otua
e taha ko Taufulifonua pea ko e 'otua e taha ko
Havea Hikule'o. 'Oku fakamatala 'o pehe na'e fa'u
e fonuá 'aki e mofuike. Na'e ngalulu 'a e fu'u maká
hange ha mo'unga afí pea 'i he puna hake 'a e afí
tokua na'e ma'u ai 'ena fanau 'e toko tolu. Pea
na'e pehe ko e toko taha 'i he toko tolu ko 'eni
ko e ta'ahine pea na'e ui hono hingoá ko Hikule'o.
Ko e fo'i pele ia 'a e ongo matu'á 'i he anga 'o
'enau nofó. 'Aho 'e taha kuo lea ange 'a e ongo
matu'á - "'Oku 'ikai ke ma 'ilo'i pe'e fefe hono
fuoloa 'e 'etau nofó, ka tema 'oatu ma'au ha tofi'a
ke hoko ko hao 'api." Na'e tukuange leva ki he Ta'ahiné
ke ne fili - Na'e ha'u e ta'ahiné 'o tu'u pea ne
tuhu ki he feitu'u tokalelei mo nonga ki he faka-Tonga-mama'ó
(Far East). Ko e Tonga-Mama'o ko ia ko Tonga ia
(na'e fili 'e Hikule'o). Pea 'i he'ene fu'u 'ofa
lahi 'i hono ongo tuonga'ané na'e loto ia ke ne
'alu pe mo kinaua ki hono 'api 'i Tonga-Mama'ó.
Na'e tukuange leva e toko taha ke nofo ia ki he
'ata 'i Langi; ko Tangaloa ia. Na'e fili leva 'a
e tuonga'ane 'e taha ke nofo ia 'i lalofonua 'o
pule'i e afi, 'a ia ko Maui ia. Na'e nofo pe 'a
Hikule'o ko e 'otua ia 'o e funga fonua, 'o hoko
ko e 'Otua 'o e 'akau mo e me'amo'ui kotoa 'i he
funga fonua. Na'a ne pule ki he to'ukai mo e ngoue
kae'uma'a 'a e ngaahi fa'itoka mo e tanu'anga mo
e mo'ui 'a e kakaí.
'Oku
a'u ki he 'aho ni 'i he anga e nofo 'a e Tongá 'oku
nau 'ilo'i pea kei manatu'i 'a e toko tolu'i 'otua
ko 'ení. Kapau leva 'e to e ngoué mo e to'ukaí pe
'ohovale pe kuo pulia pe kaiha'asi ha ngoue. 'Oku
fa'a asi 'a e hingoa 'o Mauí 'i he fa'a pehe "mahalo
'e toki ha'u pe ha taha mei Maui 'o tala e mo'oní."
Ko e faka'ilonga ia 'a e manatu mo e mahino fuoloa
ki he 'otua ni.
Ko e tu'u ko e 'a e ta'ahiné 'o tuhu ki he Tonga-Mama'ó
ko 'ene tuhu ia ki he 'Otu Motu 'o Tongá. 'I he
'aho ni, 'oku kei tu'u ni 'a Tongamama'o 'i Niua
Fo'ou. Ko e faka'ilonga ia 'a 'a e feitu'u na'e
'uhinga ki ai 'a Hikule'ó. 'Oku ngaue'aki 'a e Hikule'ó
mo e Haveá 'e he ngaahi famili 'i Tongá. Kaekehe,
ko e ngaahi talatupu'a ni 'oku tokoni ia ke fakamahu'inga'i
'a e fo'i 'one'one 'o e 'ilo'i ki he Hisitolia 'o
Tongá.
'Oli
Kavapalu
Contributors:
If you want to contribute to this great undertaking
by posting your writings here. Email Tevita Ka'ili
tkaili@planet-tonga.com.
