Ta Lango kei Mama’o Telia ‘ae 16/11: Na’

mahina.jpgLea Tefito, Katoanga Fakamanatu Ta’u 1, NZ Tongan Society for Political Reform in Tonga (NZTPRT) (Inc.), 20 Sanuali, 2007

Dr ‘Okusitino Mahina
Pataloni, NZTSPRT (Inc.), ‘Aokalani, Nu’usila

“‘Oku ‘auha hoku kakai koe vale”
Siaosi Taufa’ahau Tupou I, Tu’i ‘oe ‘Otu Tonga

FAKATAPU

‘Oku aoao atu ‘eku tala fakatapu kihe Sea ‘oe Sosaieti Tonga Nu’usila kihe Liliu Fakapolitikale ‘i Tonga, Siosiua Tu’iono Liava’a, moe Sekelitali, Kalino Latu, moe Tauhi Pa’anga, Maka Pailate, moe Angi, Vilimani Soane mo Lemeki Helu, pea moe kau tokoni moe kotoa ‘oe Sosaieti, pea pehe kihe kau faiongoongo, Sefita Hao’uli, Setita Millar, ‘Ulu’alo Po’uhila, Kitekei’aho Tu’akalau mo Latu Malolo, kae ‘uma’a ‘ae kau fakaafe kotoa pe, sola moe vulangi, ‘oku tau lonuku mai ‘o fetaiaki ‘ihe pangai ni ke ma’alali mo fakamanatu ‘ae hokosia lelei ‘ehe Sosaieti hono taha ta’u, neongo ‘ae ngaoha’a fakapolitikale ‘oe nofo pea moe ha’aha’a fakasosiale ‘oe ngaahi ‘aho.

‘Oku taumu’a foki ‘ae Sosaieti ke ngaue fakataha moe ngaahi kupu moe kakai kotoa pe ‘i Tonga mo muli foki, ‘o tatau pe koe pule’anga, siasi moe ngaahi kautaha, ‘aia koe taumu’a ke fatufatufala mo tokonaki ha alangafale lelei mo faka’ofo’ofa ki hono toe hulu mo monomono ‘ae fala moe fale ‘oe fonua, ‘o fakakaukau’i lelei mo ngaue’i mahino mo pau ‘ae matahulu moe matamonomono ‘oku tau fai, pea fai hono liliu meihe tu’unga ‘oe felekeu kihe tukunga ‘oe maau. ‘Oku ou fie fakama’ala’ala heni ‘oku ‘ikai koha Sosaieti fakatamulu mo fakamoveuveu, ‘o hange koe ma’u hala ‘ae tokolahi.

FAKAMALO

‘Oku fakatu’akiato atu foki ‘ae fakamalo moe loto hounga’ia koe’uhi pe koe toka’i moe langilangi kuo mou foaki mo’oku keu fakahoko ‘ae lea tefito ‘oe katoanga ni. ‘Oka siva leva ho’omou ‘amanaki moe koloa lea ‘oe ‘aho ni, pea ‘oku ou kole ke nofo pe ho’omou fakakaukau he fungani ‘oe fuo moe melie ‘oe uho ‘oe langi mama’o mo fakapalofita ‘ae Kuini ‘Ofeina ‘oe ‘Otu Tonga, Ta’ahine ko Salote, ‘aia na’e kanoloto hono mafai ‘ae ‘ofa pea fisi ki tu’a he’ene pule koe kalusefai ma’a hono kakai, he funga ‘oe potupotutatau ‘oku ha sino koe maau, ma’uma’uluta moe melino.

‘Oku toe ta’ota’o atu moe fakamalo kihe Sosaieti koe’uhi koe ngaahi ngaue ma’ongo’onga mo lahi kuo lava ‘i hono fua ta’u, ‘o hange ko hono talitali mo fokotu’utu’u ‘ae Polokalama Talanoa ‘ae Komiti ‘Eiki ‘ae Tama Pilinisi Tu’ipelehake (National Committee for Political Reform in Tonga [NCPR]). Na’e toe lava lelei foki hono fakahu atu ‘ae tohi fokotu’utalanoa (submission) ‘ae Sosaieti kihe Komiti NCPR, pea pehe ki hono toe fakahu atu ‘ae tohi fokotu’utalanoa ‘o fakafofonga’i ‘ae ngaahi fiema’u ‘ae kakai Pasifiki kihe Potungaue Ngaue ‘ae Pule’anga Nu’usila ‘o fekau’aki moe liviu ‘oe Kupu’i Lao kihe Fefolauaki (Immigration Act Review), ‘o tukukehe ange ‘ae fokotu’utu’u ‘oe ngaahi semina moe konifelenisi.

TALATEU

‘Oku to’o ‘ae fuo moe uho ‘oe pepa ni meihe ngaahi langi mama’o fekau’aki moe fakapolitikale ‘ae La’a kuo Ungafonua, Ta’ahine Kuini ‘Ofeina ko Salote, ‘aia kuo lekooti he ngaahi tohi moe tohinoa, ‘o felave’i tonu moe taki, mafai moe pule. ‘E malava pe ketau pehe na’e fakatokanga ‘ehe Ta’ahine Kuini, ‘e hoko ‘ae ‘aho 16/11 ‘o kapau he’ikai ketau tokanga mo tauhi ‘ae tala-’oe-fonua, ‘aia kuo maau pea ma’opo hono tufunga’i ‘ehe kau tufunga fonua ‘ilo’ilo mo poto ‘oe motu’a kuonga, ‘o hange ko Lo’au, Tupou I mo Kuini Salote, ‘aia na’a nau fakamaau mo fakama’opo’opo ‘ae kaikai ‘oe fonua. Na’e makatu’unga ‘eni he mo’oni fakahisitolia, fakafilosofia mo fakanatula koe tauhi vaha’a moe fatongia, ‘aia ‘oku fai he vaha’a ‘oe tu’i, hou’eiki moe kakai, ‘o ne fa’ele’i mai ‘ae ma’uma’uluta, melino moe maau he nofo ‘ae fonua.

‘O hange pe koe folofola ‘a Kuini Salote, na’e makatu’unga ‘a e tufunga fonua ‘a Tupou I he’ene fekuki moe kakai ke fakataua’ataina kinautolu meihe mafai moe pule fakapopula ‘ae Tu’i Tonga moe hou’eiki ‘o Kanokupolu, ‘aia na’e tumutumu hono fatu ‘oe Konisitutone ‘oe 1875. Neongo na’e lahi ‘ae fepakipaki he mafai moe pule ‘a Tupou II, ka na’a ne mahu’inga’ia he faiva, ‘o hange ko ‘ene ngaahi ma’imoa fatu ta’anga hiva lotu mo hiva kakala, ‘aia kuo tu’uloa mai he vaha’a kuonga, ‘o kai mo inu ‘ai ‘ae ‘atamai ‘oe to’utangata ‘oe fonua mo mamani foki.

Na’e hoko atu ‘ehe Ta’ahine Kuini, Salote Tupou III, ‘ae tufunga fonua, ‘aia nae tefito he tauhi vaha’a moe fatongia he vaha’a ‘oe tu’I, hou’eiki moe kakai, ‘o tupu ai ‘ae tokalingolingo ‘ae melino ‘i hono mafai mo ‘ene pule. Na’e faka’asili ‘ae ma’uma’uluta hono mafai mo ‘ene pule ‘i he’ene paotoloaki ‘ae tala-’oe-fonua, ‘aia ‘oku kanoloto’aki ‘ae tukufakaholo ‘oe tauhi vaha’a moe fatongia, ‘o tautefito ‘i he’ene fakamamafa he ‘aati, ‘o tatau e tufunga, faiva moe nimamea’a, ‘aia ‘oku fai tokonia ‘e he’ene maau moe faka’ofo’ofa faka’aati ‘ae melino moe malu fakasosila ‘ae nofo ‘ae fonua.

Na’e matu’aki kehe ‘aupito ‘ae fakahoko ‘e Tupou IV hono mafai mo ‘ene pule, ‘aia na’e hoko ‘ene maa’imoa ako lelei ke fakamamafa ‘ene taki ‘i hono liliu faka’ikonomika ‘ae fonua mo fakamu’omu’a ‘ae ako ‘aonga mo fakatekinikale he ako ‘uhinga mo faka’akatemika, ‘o hoko ‘ae kalasi ako ‘uluaki koe me’angaue kihe’ene taki. Na’e kehe ‘ene taki meia Tupou I, Tupou II mo Tupou III, ‘one si’aki ‘ae tala-’oe-fonua mo hono tukufakaholo kae fakahu mai ‘ae mo’ui fakataautaha fakakepitalisi kihe fonua. Neongo na’a ne ‘ave faka’ikonomika ‘a Tonga ki mamani lahi ka na’a ne fakali’eli’aki ke fai ‘ae me’a tatau kihe politikale, ‘o ‘ikai ue’i ‘ae Konisitutone, ‘aia koe mohenga ia ‘oe mafai. Na’e kaunga lahi ‘eni ki hono fakatupu ‘ae 16/11.

‘Oku molomolo muiva’e ‘atu ‘a Tupou V he hala ‘o ‘ene ‘Eiki, Tupou IV, ‘aia ‘oku ‘ikai ha’ane mahu’inga’ia he tala-’oe-fonua mo hono tukufakaholo, ‘o hange koe tauhi vaha’a moe fatongia, ‘o to ‘ene fakamamafa he ngaahi tukufakaholo muli ‘o hange koe tala ‘o Falanise moe ngaahi fonua ‘Iulope, ‘o tautefito kihe tukufakaholo fakakautau ‘a Pilitania, ‘aia koe malohinga ia ‘o ‘ene maa’imoa ako. Kuo ‘osi kalanga mai ‘ae hisitolia, ‘o hange tofu pe koe hisitolia ‘o Tonga, koe hala fonu faingata’a ‘eni pea ‘oku fakatau kihe mate moe ‘auha, pea ‘oku ‘uhinga ia ‘oku matu’aki fiema’u ke toho ha siate fo’ou kene haofaki ‘ae vaka ‘oe fonua.

TALA-’OE-FONUA, FATUNGAMOTU’A MOE TUKUFAKAHOLO

Na’e mokoi ‘ae finangalo ‘ae Ta’ahine ko Kuini Salote ke fokotu’u ‘ae Komiti Tala-’oe-Fonua he ta’u 1955, ‘o taumu’a tefito ke hikitohi mo fakama’opo’opo ‘ae tala-’oe-fonua, ‘aia ‘oku fakafuo mo fakauho ai ‘ae tukufakaholo ‘oe kakai mo honau ngaahi fatongia tupu’a, ‘o ‘uhinga he ‘oku lahi ‘ae fakapo’uli moe ta’e'ilo kiai ‘ae fonua. Na’e ngaue’aki ‘ehe Komiti ha ongo fefine ako lelei muli ‘e ua, ‘aia ko D. Grozia mo E. S. Bott (ne toe ‘iloa ko Nua), ‘o fale’i fakatekinikale ‘a Grozia kae fale’i fakafakakaukau ‘a Bott kihe Komiti. Kuo ‘osi tufunga’I ‘e Bott ha’ana tohi moe Ta’ahine Kuini, ‘o fekau’aki mo Tonga he kuonga ‘o Kapiteni Kuki, pea tauhi malu ‘ae konga lahi ‘ae ‘u pepa ‘ae Kuini mo Bott he ‘akaivi ‘oe Laipeli Lahi ‘ae ‘Univesiti ‘o ‘Aokalani ‘i Nu’usila.

Na’a ne folofola ‘o pehe ‘oku fu’u mahu’inga ke puke ‘ae tala’-oe-fonua ‘o Tonga moe tukufakaholo ‘ae kakai mo honau ngafa tupu’a he kuo mole ‘ae konga lahi, ‘aia kuo ‘auhia ai moe konga lahi fakataha moe ivi mateaki fonua ‘oe Tonga, ‘o feinga ke fetongi’aki ha loto fakamuli ‘oku ‘ikai ‘uhinga kihe kakai. ‘Oku lelei pe ‘ae taumu’a fakapoto mo ngaue ‘ihe kaha’u ka ‘oku toe mahu’inga ange ke ‘oua ‘e faka’alongaua ‘ae makatu’unga ‘oku fai ai ‘ae langa. Kuo taimi ke ala kotoa ‘o feinga’i ‘ae keli ke a’u kihe maka, he koe ‘amanaki kihe maka malohi moe tolonga ‘oe langa ma’olunga ‘oku teuaki hono fai, kuo pau leva ke tu’unga ‘ihe malohi ‘oe maka loloto ‘oku fai ai ‘ae langa.

Na’e hoko atu ‘ene folofola ‘o pehe, ‘oku makatu’unga ‘ae fonua moe pule’anga kotoa pe he loto, mo’ui moe anga ‘oe kakai. Na’e ma’uma’uluta mo lelei ‘ae makatu’unga ‘ihe kuohili, pea ‘oku ha ‘ae fua koia ‘ihe kuonga ni. ‘Oku tavave ‘ae langa he kuonga ni ke laka taha mo mamani, ‘aia ‘oku sai pe, ka na’e fe’unga ‘ae langa fuoloa mo hono makatu’unga. ‘Oku fu’u lahi ‘ae teu langa ko’eni, pea ‘oku totonu ke fakalahi mo vakai ke fakama’u ange ‘ae tu’unga kene ala fua ‘ae ma’olunga ‘oe fu’u mahu’inga ‘oe ngaue. ‘Oku ‘ikai lava ke faka’ikai’i ‘e taha ‘ae monumonuka ‘ae makatuu’unga ‘oe fonua, ‘o ‘uhinga kuo makafokafo ‘ae loto, mo’ui moe anga ‘oe hou’eiki moe kakai ‘oe fonua.

‘Oku matu’aki fiema’u he ‘uhinga koia ke sima’i leva ‘ae makatu’unga ke fakamalohi na’a fakatu’utamaki. ‘Oku fiema’u ke tau kumi ‘ae me’a ‘o hange koe ‘one’one moe vai ke fa’u'aki ‘ae sima kae lava hono fatongia, ‘aia koe ha’i ke toe malohi ange ha me’a. Ka ‘oku anga fefe leva hono fakafehokoaki ‘eni kihe hou’eiki moe kakai? ‘E pehe ni, kuo ‘osi tokonaki ‘e Tupou I ‘ae sima, ‘one’one moe vai he koe tufunga fonua poto mo’oni ka koe kovi pe moe ta’etokanga ‘ae to’utangata ‘oe ‘aho ni, ‘o ‘ikai kenau poto he heu ‘oe sima, ‘aia ‘oku nau ta’elava ke fua totonu ke potupotumalie, ‘o hoko ke hulutu’a ai ‘ae maumau moe mole.

Kuo feohi lelei mo totonu ‘ae lotu faka-Kalisitiane, ako moe fonua, ‘o ‘ikai ha toe me’a ‘e malohi, tolonga mo ‘aonga ange he fo’i fa’u koia kiha mo’ui ‘aha tangata, fonua moe pule’anga. ‘Oku mo’oni kuo he mama’o mei heni ‘ae hou’eiki, ‘o muimui hala kiai ‘ae kakai ‘oe fonua, pea ‘oku tupu mei ai ‘ae tu’utamaki, ‘aia ‘oku toki fakamo’oni kiai ‘ae lea ‘oku pehe: “Kuo mate pe Tonga he Tonga”.

TAUHI VAHA’A MOE FATONGIA

Na’e folofola ‘ae Ta’ahine ko Kuini Salote ‘o pehe ‘oku kau ‘ae tauhi vaha’a ‘ihe ngaahi anga ‘oku ha’i'aki ‘ae fonua, ‘aia ‘oku ma’u ai ‘ae potupotutatau moe faka’ofo’ofa, ‘o ne fanau’i ‘ae melino moe malu ‘ihe nofo ‘ae kakai. Na’e ‘ikai ngata pe he’ene ‘aonga kihe fakafonua ka na’e toe mahu’inga foki kihe fakafamili, fakasiasi moe fakafo’i tangata.

Na’e ‘ikai ha vaha’a na’e ta’etauhi, ‘o taumu’a kihe lelei, malu moe molumalu ‘ae nofo, ‘aia ‘oku hoko kene fakatupulekina ai ‘ae melino moe fetoka’i'aki. Na’e ‘ikai lava ke mele ‘ae vaha’a he na’e matu’aki tokanga’i ‘ehe kakai ‘o nau loto’aki. ‘Oku pango he kuo faifai pea to kehekehe ‘ae ni’ihi, ‘o nau lau ko hono fai ‘oe tauhi vaha’a koe fakavahavaha’a, ‘aia ‘oku hala mama’o, pea fielau ‘ae fa’a hoko ‘ae ngaahi mea ‘oku fakama ‘ihe ngaahi kolo ‘e ni’ihi, ‘o tupu meihe fieha’aki ‘ae me’a ‘oku kovi. ‘Oku lau ha taha ‘oku lelei ha taha ‘oku fieha’aki hono hingoa ha me’a ‘oku lelei mo ngali tangata.

‘Oku takitaha feinga ‘ae kolo ke foki lelei ha folau moe talanoa ‘oe ivi, koloa moe ‘ofa ‘oe kainga koia, ‘o kau ai mo ‘enau anga fakamatapule, ma’a ‘ae kolo, moe ha fua ‘ae ngaahi me’a ‘oku tau holi ke ongoongoa ai hoto kolo pe vahe. Kae hili ange koia ‘oku tau’aki fai ‘ae kau fakapo’uli ‘e ni’ihi ke ta mo ngaohi kovi’i ‘ae folau, pea pausi’i honau kakai fefine. ‘E tuku koa ‘ae fonua moe kolo ke maumau’i ‘eha ki’i ni’ihi tokosi’i ta’eako, ta’elotu, fakapikopiko mo fakakina? ‘Oku ‘ife ‘ae kakai fakapotopoto ‘oe kolo kae tuku ange ke fakamele’i honau kolo pe vahe ‘ehe kakai vale?

‘Oku mahu’inga ketau vakai kihe mole ‘ae anga ko ‘eni, tauhi vaha’a moe fatongia, ‘aia ‘e hoko ke maumau ai ‘ae fonua, ‘o mahino mai ‘oku angi ‘ae kau fakapo’uli, ‘o longo mo manavahe kiai ‘ae kau lotu moe kau ako. ‘Oka ‘iai ha kakai ‘oku lea lahi mo fakaanga fefeka kihe fakapo’uli, pea ‘oku mahino mai ‘oku pehe tofu ‘ae fanau ‘ae kakai fakapotopoto. ‘Oku tupu ‘ae vale moe fakapikipiko ‘ae fanau koe tuku pe kenau ‘eva kae fai pe ‘ehe matu’a ‘ae kavenga moe fatongia, ‘o malo si’enau fai ka tenau mate foki ha ‘aho kae hoko atu ‘ae fononga. ‘Oku totonu leva ke puke ‘ae fonua, ‘o ‘oua ‘e tuku ‘ae fanau kenau fakahela pe kae fekau kenau ‘alu ‘o fai ha ngaue ‘o hange koe ouau moe fatongia ‘oe fonua, ‘aia tenau ‘ilo ai, poto mo ongo’i koe me’a ia ‘oku totonu kenau fai, ‘o tu’unga ai ‘enau mamahi’i ‘ae me’a ‘oku nau hela ai.

‘Oku fakatatau ‘ehe Ta’ahine ko Kuini Salote ‘ae fakapikopiko kihe ta’eaka’apa’apa, ‘o hoko ia koe ta’efaka’atu’i ‘oe kakai kehe ‘aki ‘ae siokai, ‘aia ‘e a’u kihe tu’unga koe kaiha’a, nofo’anga kovi moe vala kovi ‘ae nii’ihi. Ka ‘oku ‘iai ha me’a ‘ae fakapikopiko ‘e lava pea ‘oku lahi pe kihe kole, fakakina moe kaka. ‘Oku hoko ‘ae tangata fakapikopiko koe kavenga ‘ae famili moe kakai kotoa pe ‘oku felave’i moia. ‘Oku ‘ikai ngata he fakapikopiko he ngaue fakasino ka ‘oku toe ‘iai moe ni’ihi ‘oku a’u ‘o fakapikipiko ‘ihe fakakaukau, ‘aia koe anga tefito ia ‘oku kehe ai ‘ae tangata meihe monumanu, ‘aia koe koto fakapo mo fakamamahi hono kotoa he kuo pau ke ngaue ‘ae tangata ke mo’ui.

‘Oku mahu’inga foki ke tauhi vaha’a moe kaunga’api, ‘o hange ko ha’anau ngaue mo ha’anau vulangi mo ha’anau kavenga pea mo ha’anau katoanga, pea mo fie kaungafai ma’u pe, ‘aia ko ‘ete fai atu kae fai mai ia, pea ‘oku pehe ‘ae fetu’utaki kotoa he anga ‘oe nonoofo, pea hono ‘ikai ke fakaholomamata, manumanumeli mo faka’ofo’ofa ‘ae nofo.

NGAAHI FATONGIA KEHEKEHE: TU’I, HOU’EIKI MOE KAKAI

Koe fatongia ‘oe tu’i he nofo faka-Tonga koe angi moe ekinaki ‘oe kakai ke ngaue’i ‘ae kelekele, mo taki pea mo tauhi ‘oe hou’eiki ‘ihe tauhi honau vaha’a, ‘o hange ko hono puke mo fakatonutonu ‘ae ngaahi tala fakafamili mo fakafonua. ‘Oku kau heni moe fa’u ha founga ‘e hao ai ‘ae kakai ‘oka hoko ha tau moha fakafonua kovi. ‘Oku kau kotoa ‘eni ki hono tauhi ‘oe kakai ‘ehe tu’i meihe kuonga kihe kuonga, ‘aia ‘oku lau kotoa ‘ae ngaahi fatongia ni koe taufatungamotu’a moe tukufakaholo ia ‘oe fonua.

Na’e anga’aki ‘ehe ngaahi tu’i he ngaahi kuonga ‘enau nofo koe fo’i ‘eiki ‘ata’ata pe moe pule kae tauhi taafataha pe kinautolu ‘ehe kakai, ‘aia koe fu’u he moe fakapo lahi mo’oni ia, pea fielau ‘ae ngaahi maumau moe fakafonua kovi na’e hoko he fonua. Na’e fai pehe foki ‘ae kau Tu’i Tonga meia Takalaua ‘o fai mai kia Laufilitonga, pea koe ‘atunga ai pe ia ‘oe liua ‘oe hau ‘o si’i hou’eiki ‘e ni’ihi koia, ‘aia koe tupu ‘eni mei he’enau mavahe koia mei honau ngaahi fatongia totonu fakatukufakaholo.

Na’e toe hoko moe me’a tatau kihe pule ‘ae kau Tu’i Ha’atakalaua, ‘aia na’e tupu ai ‘ae vave ‘aupito ‘ae holo honau mafai, ‘o nau ‘osi ai pe ai mo kinautolu. Na’e fakatata’aki ‘e Kuini Salote ‘ae angafai ‘ae fanau ‘a Ma’afu-’o-Tu’itonga ‘a ‘enau feinga ke faka’ei’eiki ‘ata’ata pe ‘o ‘ikai kenau fie fai ha ngaue, pea kamata leva ‘ae holo honau mafai, ‘o a’u mai kia Tuku’aho kuo ‘ikai kei makuepuke ‘ae loto ‘oe hou’eiki moe kakai he’enau popula he fakapupuha’a ‘ene taki moe pule pea iku ai ki hono fakapoongi.

Na’e malie koe hopo hake hono foha ko Tupouto’a, ‘aia na’e nofo Ha’apai, ‘o mavahe meihe anga kovi mo ta’etaau na’e tupu he ngaahi tu’i, ‘aia na’e toki e’a ‘ene ‘ilo mo hono poto he angafai moe foungafai hono foha ko Tupou I. Na’e toki hanga ‘e Tupou I ‘o fakama’opo’opo tatu’otaha ‘ae fonua mo tokoni lelei ma’ae kakai ‘aki enau tau’i ‘enau tau’ataina meihe fakaehaua ‘ae Tu’i Tonga moe fakapopula ‘ae hou’eiki ‘o Kanokupolu, pea mo ‘ene vahe ‘ae kelekele mo fakahake ‘ae lotu faka-Kalisitiane moe ngaahi fetu’utaki kehekehe moe ngaahi fonua muli.

Koe tangata manako ngaue ‘aupito ‘a Tupou I, ‘o hange ko ‘ene ngoue’i hono kelekele mo ngaohi hono nofo’anga pea mo fakalelei’i hono fale, ‘aia na’a ne fai ‘i he’ene ‘ilo’ilo pau mo fakahoko hono fatongia totonu koe tauhi moe taki ‘oe kakai. Koe me’a fungani lahi ‘ae fua fatongia ‘a Tupou I, ‘o hange ko ‘ene fokotu’u koe Pule’anga Faka-Konisitutone ‘a Tonga ni. Neongo ‘oku ongo ngali fefeka ‘ae ngaahi me’a ‘e ni’ihi kihe kakai ka kuo mahino pe koe tau’ataina mo’oni ‘ae Lao na’e fokotu’u ‘e Tupou I, pea ‘oku nau toka’i ‘ae mafai ‘oe Lao koia he fonua.

Koe fatongia ‘oe hou’eiki ‘oku makatu’unga ia he tauhi vaha’a moe kakai he funga hono fai honau ngaahi fatongia totonu takitaha, ka ‘oku lahi ‘ae maumau ‘oku hoko ‘i honau fatongia tefito ko’eni koe tupu ia meihe si’i ‘ae ‘ilo moe poto ‘ae hou’eiki hono fai honau fatongia. Neongo ‘oku fepaki ‘ae founga fakafonua moe fakalao he ngaahi me’a ‘e ni’ihi ka ‘oku mae’ee’a ange ‘ene hoko he to’ongafai moe foungafai fonu polopalema ‘ae hou’eiki he ‘aho ni.

‘Oku totonu foki ke ma’u ‘ehe hou’eiki ha ‘ilo moha poto ‘oku lahi mo fe’unga ke fai’aki honau fatongia ki hono tauhi ‘ae kakai, ‘o tautefito kihe kau hoko fo’ou kihe hingoa moe fatongia, ‘aia ‘oku nau kei alaala vale he fai honau ngafa totonu. Neongo ‘oku pehe ‘ehe ni’ihi koe ‘ilo mo’oni pe ‘ae ako kete poto, ‘aia ‘oku mo’oni ‘aupito pe ia, ka koe konga lahi ‘oe nofo fakafonua ‘oku fai’aki ‘ae ‘ilo lelei mo mahu’inga ‘oku ma’u pe ‘i Tonga ni, ‘aia ‘oku te’eki fe’unga ia ke si’aki.

‘Oku tui ‘a Kuini Salote ‘oku fe’unga moha to’u tanagta ‘ako lelei ‘e tolu pe fa nai pea toki fe’unga ke hu mai ‘ae ‘ilo ma’u ako kena o ua moe ‘ilo faka-Tonga ki hono fakahoko honau fatongia, ‘o ngaue’aki fakatou loua ke hoa moe laka ‘ae taimi moe kuonga. Neongo kotoa ia ka ‘oku kei ongo mafana ange pe ‘ae ‘ilo moe poto fakafonua ‘a Tonga ‘iha toe ‘ilo moe poto fakamuli, ‘aia ‘oku pasangasanga hono fuo mo nge’esi hono uho. ‘Oku mahu’inga ke ma’u ha fetongi lelei mo mahu’inga ‘oha ‘ilo moha poto faka-Tonga tupu’a ‘oku ta’e'aonga ka ‘oku matu’aki fiema’u ke faifai malie ‘o ‘oua ‘e fakatovave he ‘e iku kihe lahi ‘ae mokulu pea hoko ‘o feavaaki ‘etau ma’u moe fakakaukau, pea ‘e pehe ai pe mo ‘etau ngaue moe ongo’i.

Koe fatongia tefito ia ‘oe hou’eiki ke fakamahu’inga’i kihe kakai oe fonua kenau mamahi’i pea mo mateaki’i ‘ae lelei ‘ae kakai, pea kenau fua fai ‘ae me’a ‘oku nau malanga’i pea poupou lelei kihe fokotu’u ‘aonga mo mahu’inga kuo fai ‘ehe ha’a tu’i, ‘aia ko ‘enau fepukepukeakinima ia moe kakai ‘ae fatakai ‘oe fonua.

Koe fatongia ‘oe kakai ‘oku fakafiefia mo fakamafana he’enau fai fie fai neongo ai ‘oku lahi ange pe ‘ae ta’efai ‘ae fatongia ‘i hono fai ‘oe fatongia. ‘Oku makatu’unga ‘ae tauhi ‘oe vaha’angatae ‘oe nofo ‘ihe fai ‘ehe kakai honau ngaahi ngafa takitaha, ‘o tautefito kihe ngaahi ngafa oku tu’utu’uni ‘ehe Lao. ‘Oku mo’oni ‘aupito pe ‘ae talangofua kihe tu’i moe hou’eiki ka ‘e kei kehekehe ai pe ‘ae anga moe fakakaukau, ka koe Lao ‘oku hoko tatau pe kihe tu’i moe hou’eiki pea moe kakai, pea koia ia ‘oku matu’aki mahu’inga ke tauhi ‘ehe kakai ‘ae Lao, ‘aia ‘oku hoko tatau kihe taha kotoa.

‘Oku toe mahu’inga ke tokanga’i ‘ae me’a totonu ‘e taha, ‘aia koe mahu’inga ke ‘ilo ‘Otua ‘ae kakai ‘oe fonua. Kuo ‘ata ‘ihe Lao ke lotu ‘ae kakai ‘iha lotu pe ‘oku fe’unga mo honau konisenisi kaekehe pe ke ‘oua ‘e ‘iai ha taha ‘e nofo ta’e'ilo mo ta’etui kihe ‘Otua mo hono ‘Alo ko Sisu Kalaisi, ‘aia koe mana mo’oni ia ‘ae fa’ahinga ‘oe tangata ko ‘ene ‘ilo mo fai kihe mo’oni ‘a Kalaisi. ‘Oku makatu’unga ‘ae mo’oni ‘a Kalaisi ‘ihe ‘ofa he masiva moe tukuhausia mo fakamelino ‘ae va ‘oe nofo, ‘o ‘ofa tatau pe kihe tu’i moe hou’eiki pea moe kakai ‘oe fonua.

AOFANGATUKU

‘Oku ha meihe tokaki ‘oe na’ina’i moe sikaki ‘ae Ta’ahine ko Kuini Salote koe Lo’au mo’oni ia ‘o Tonga ‘o onopooni, ‘aia ‘oku ho’ata mai hono loloto moe maokupu he’ene ‘ilo moe tufunga fonua poto, pea pehe tofu ki he’ene ‘ofa mo mateaki fonua moe mamahi’imea pea mo’ene siokitu’a kihe lelei fakalukufua ‘a hono kakai. Na’e hoko ‘ae tauhi vaha’a moe fatongia, ‘aia ‘oku ne pukepuke ‘ae vaha’a he nofo ‘ae fonua ‘ihe funga ‘oe takitaha tu’u hono fatongia, koe tama’i mata ‘o hono mafai, ‘o fotu mai he’ene pule lelei no taki lelei.

Kuo mafuli ‘ae ‘aho ni meihe tauhi vaha’a moe fatongia kihe kavenga moe tu’utu’uni, meihe kauhalaua kihe kauhalataha ‘oe nofo, ‘aia ‘oku hoko ke fakapalataha ai ‘ae mafai, ‘o hoko leva koe pule kovi moe taki kovi, ‘o fisi ki tu’a koe kaka moe ta’e'ofa, ‘aia koe tupu meihe siokita ‘ae mafai moe pule kihe melenga ‘ata’ata pe ‘ae kau taki kae ‘ikai koe siokitu’a kihe lelei fakalukufua ‘ae fonua. ‘Oku vivili ‘ae fiema’u ‘ehe fonua ha kau taki lelei mo pule lelei, ‘aia ‘oku fonu mahuohua he ‘ofa moe kataki pea moe faka’apa’apa, ‘o mahua mai koe toka’i moe mateaki pea moe feilaulau. ‘Oku vivili ‘ae fiema’u ‘e Tonga ha kau taki lelei moe kau pule lelei, ‘o ‘uhinga ia koha kau taki ‘oku siokitu’a kae ‘ikai siokiloto, ‘aia koe kau taki ‘oku sio kihe lelei ‘ae fonua kae ‘ikai koe siokita ‘o sio pe kihe lelei fakafo’ituitui pe ‘a kinautolu.

Leveleva e malanga, ANFF, ‘ofa atu fau. Mou me’a a.

You may also like...
Comments
2 comments have been left so far »
  1. Tuakifalelei
    March 10, 2007

    ‘Okusi, fkmalo atu e ngaue, pehee kihe kotoa e kau memipa e komiti langa fonua NZ. ‘Oku ou malie’ia, pea ofo foki he mahino e ‘uhinga ‘oe maa’imoa langa fonua he 1955 –hange ko ho’o lavee –kihe uho moe ‘elito – ‘oe maa’imoa ‘a Kuini Salotee. ‘Oku tau faka’amuange kotoa pe koha me’a na’e lava ke tau fkfoki e teka ‘ae va’e Saliote ‘o taimii ki he ngaahi lelei ‘o ono’ahoo. He ‘oku mo’oni ‘aupito e talatalaifalee: felave’i moe mahu’inga ‘oe fatongiaa moe tauhivaha’angataee –‘ilo ai ‘ehe memipa takitaha ‘oe familii hono fatongia he nofo-‘a kainga –kehekehe ‘ae fatongia e mhikitangaa meihe fa’etangata, ‘ae nopelee meihe pule fakavahee etc –‘a ia foki ‘oku toki fao’i ia ‘o matala mai ‘ihe nofo ‘ae Sosaietii. ( Lave malie foki ki ai e ‘articlee ‘e taha ‘a Afeaki ‘a ia ‘oku ne to’o mai e ongo pangai kehekehe ‘e ua 1) koe Pangai ‘oe Kavaa, pea 2) koe Pangai ‘oe Faiva, ‘o fakatata’aki e tauhi vaha’a ko enii. ( Kehekehe ‘aupito e laumalie ‘oe fai-fatongia koiaa, meihe fo’i ‘ataa ‘oku fulihi pe mio’i ‘ehe tokolahi ke hange ia ha fakamalohii :pea ui leva e fatongiaa ia koe tu’utu’uni moe tauhivaa koe kavenga.

    Kaikehe, na’a ngali loloa, ka koe ki’i poini ‘oku ou tokanga ki aii, pe ‘oku ke pehee nai, na’e matu’aki fai ‘ihe funga ‘oe ‘ilo’ilo pau ‘e Taufa’ahau (Tupou 4) ‘oku ne fie li’aki e ngaahi akonaki ‘a’ene fehuhuu fekau’aki moe ngaahi ‘ulunganga fkfonua ‘o Tongaa ka ne fakamu’omu’a ‘e ia ‘ene ‘ilo faka-akoo, hange ko ho’o ‘analaisoo (that he deliberate and or willingly rejected / ignored our traditional values).

    ‘Oku ou tokanga pee, he ‘oku matu’aki pelepelengesi ‘aupito tautefito kia kimoutolu kau ako lelei mo falala’anga ‘oe fonuaa, he’e tupu hake ‘etau fanau ‘o ako e hisitoliaa pea kuopau ke nau hakule ‘o mahino kiate kinautolu pe koe mo’oni na’a ne li’aki ‘ihe funga ‘ene ta’emahu’inga’ia ai, pe na’e ‘ikai pe fe’unga e ngaahi faingamalie na’ane ma’uu, ke lava fakahoko ha ngaue ki ai, pe koha toe fa’ahinga ‘uhinga kehe. Pe na’a ne fai pee, ka koe tupu meihe hake mai ‘ae fakalakalaka kehekehe, fakataha moe mafuli pee ‘ae to’onga mo’ui ia ‘ae kakai ‘iatekinautolu pee, kae tukuaki’i ai e Tama Tu’ii.

    ‘Oku ou tui, tatau ai pee pe koefee ha fa’ahi ‘oku te tui ki ai , ‘oku ai hotau fatongia ke ‘oua ‘e ta’efaitototnu (bias) telia e kaha’u ‘etau fanauu.

    Mahino ‘aupito pe foki he kamata’anga ‘o ‘ene pulee –pea na’a mo’ene kei palemiaa –ne lahi e ngaahi maaimoa ia na’a ne fakahoko ko hono uhoo ‘ona ‘oku kanoloto’aki ia e ‘OFA -talatalanoa etc -‘a ia koe tumutumuia ‘oe ‘etau ngaahi ‘ulungaanga fakafonua. Taha foki e article malie ‘a Dr. Ma’afu ‘o Tu’itonga ‘oku ne talamai mahino ne hohoi e finangalo ‘oe Tamaa ‘ikai ngata pee ‘ihe mateliee ka ‘ihe ‘ene faka’amu ke mo’ui e laumalie ‘o hono kakai.

    Leave a reply
  2. Tuakifalelei
    March 10, 2007

    ‘Okusi, fkmalo atu e ngaue, pehee kihe kotoa e kau memipa e komiti langa fonua NZ. ‘Oku ou malie’ia, pea ofo foki, he mahino e ‘uhinga ‘oe maa’imoa langa fonua he 1955 –hange ko ho’o lavee –kihe uho moe ‘elito – ‘oe maa’imoa ‘a Kuini Salotee. ‘Oku tau faka’amuange kotoa pe koha me’a na’e lava ke tau fkfoki e teka ‘ae va’e Saliote ‘o taimii, ki he ngaahi lelei ‘o ono’ahoo. He ‘oku mo’oni ‘aupito e talatalaifalee: felave’i moe mahu’inga ‘oe fatongiaa, moe tauhivaha’angataee –‘ilo ai ‘ehe memipa takitaha ‘oe familii, hono fatongia he nofo-‘a kainga –kehekehe ‘ae fatongia e mhikitangaa, meihe fa’etangata, ‘ae nopelee meihe pule fakavahee, etc –‘a ia foki ‘oku toki fao’i ia ‘o matala mai ‘ihe nofo ‘ae Sosaietii. ( Lave malie foki ki ai e ‘article ‘e taha ‘a Afeaki, ‘a ia ‘oku ne to’o mai e ongo pangai kehekehe ‘e ua 1) koe Pangai ‘oe Kavaa, pea 2) koe Pangai ‘oe Faiva, ‘o fakatata’aki e tauhi vaha’a ko enii. ( Kehekehe ‘aupito e laumalie ‘oe fai-fatongia koiaa, meihe fo’i ‘ataa ‘oku fulihi pe mio’i ‘ehe tokolahi ke hange ia ha fakamalohii :pea ui leva e fatongiaa ia koe tu’utu’uni moe tauhivaa koe kavenga.

    Kaikehe, na’a ngali loloa, ka koe ki’i poini ‘oku ou tokanga ki aii, pe ‘oku ke pehee nai, na’e matu’aki fai ‘ihe funga ‘oe ‘ilo’ilo pau ‘e Taufa’ahau (Tupou 4) ‘oku ne fie li’aki e ngaahi akonaki ‘a’ene fehuhuu, fekau’aki moe ngaahi ‘ulunganga fkfonua ‘o Tongaa, ka ne fakamu’omu’a ‘e ia ‘ene ‘ilo faka-akoo hange ko ho’o ‘analaisoo (that he deliberately and or willingly rejected / ignored our traditional values).

    ‘Oku ou tokanga pee, he ‘oku matu’aki pelepelengesi ‘aupito, tautefito kia kimoutolu kau ako lelei mo falala’anga ‘oe fonuaa, he’e tupu hake ‘etau fanau ‘o ako e hisitoliaa, pea kuopau ke nau hakule ‘o mahino kiate kinautolu pe koe mo’oni na’a ne li’aki ‘ihe funga ‘ene ta’emahu’inga’ia ai, pe na’e ‘ikai pe fe’unga e ngaahi faingamalie na’ane ma’uu, ke lava fakahoko ha ngaue ki ai, pe koha toe fa’ahinga ‘uhinga kehe.

    Pe na’a ne fai pee, ka koe tupu meihe hake mai ‘ae fakalakalaka kehekehe, fakataha moe mafuli pee ‘ae to’onga mo’ui ia ‘ae kakai ‘iatekinautolu pee, kae tukuaki’i ai e Tama Tu’ii.

    ‘Oku ou tui tatau ai pee pe koefee ha fa’ahi ‘oku te tui ki ai , ‘oku ai hotau fatongia ke ‘oua ‘e ta’efaitototnu (bias) telia e kaha’u ‘etau fanauu.

    Mahino ‘aupito pe foki he kamata’anga ‘o ‘ene pulee –pea na’a mo’ene kei palemiaa –ne lahi e ngaahi maaimoa ia na’a ne fakahoko ko hono uhoo ‘ona ‘oku kanoloto’aki ia e ‘OFA ‘a ia koe tumutumuia ‘oe ‘etau ngaahi ‘ulungaanga fakafonua. Taha foki e article malie ‘a Dr. Ma’afu ‘o Tu’itonga ‘oku ne talamai mahino ne hohoi e finangalo ‘oe Tamaa ‘ikai ngata pee ‘ihe mateliee ka ‘ihe ‘ene faka’amu ke mo’ui e laumalie ‘o hono kakai.

    Kaikehe, fakakatoaa, ‘oku malo fau e ngaahi ngaue ia ‘oku ke fai kae’uma’a e komitii ‘ihe tapa kehekehe ‘o ‘etau fai-fononga ni. Malo, Tu’akifalelei.

    Leave a reply

You must be logged in to post a comment.